Arkadag şäheriniň lagym suwlaryny arasalamagyň biologiki usuly

Pähim - paýhas ummany Magtymguly Pyragy ýylynyň her bir güni taryhy wakalara beslenip, biziň her birimiziň ata Watana bolan söýgümizi, begenjimizi buýsanjymyzy artdyrýar. 2023-nji ýylyň 29-njy iýunynda Arkadag şäheriniň birinji tapgyrynyň açylmagy muňa aýdyň mysal bolup bilýär. Sebitde deňi taýy bolmadyk Akylly şäheriň Mukaddes Gurban baýramynyň bellenilýän günlerinde açylmagy Türkmen halkynyň Milli Lideri Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň ähli halkymyza iň ajaýyp sowgatlarynyň biri boldy. Bu şäher türkmen halkynyň Milli Lideri Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyjy bilen gurlup, onuň gurluşygyna 2019-njy ýylyň 10-njy aprelinde badalga berildi. Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhammedowyň tagallalary netijesinde, täze şäher sebitde iň iri we ekologiýa taýdan arassa şäherleriň birine öwrüldi.

Türkmenistanyň iň gadymy künjekleriniň birinde Köpetdagy etekläp oturan Arkadag şäheriniň pederlerimiziň şöhratly taryhynyň gözbaş alýan ýerinde kemala gelmegi ýurdumyzyň okunly ösüşiniň üpjün edilip, ykdysady kuwwatynyň pugtalandyrylýandygyna Garaşsyzlygynyň hem-de özygtyýarlylygynyň, durmuş ulgamynyň toplumlaýyn döwrebalaşdyrylýandygyna aýdyň şaýatlyk edýär. Bu täze şäheriň gurluşygynda binagärligiň weşäher gurluşygynyň öňdebaryjy usullary, “akylly”şäher konsepsiýasynyň kadalary, “ýaşyl” tehnologiýalary işjeň ulanylmagy Arkadag şäheriniň iri ylym-bilim, medeni we halkara merkezine öwrülmeginiň kepilnamasydyr.

Arkadag şäheri akylly şäher –“Ýaşyl” tehnologiýalaryň mekany

Bu günki gün gözbaşyny gojaman taryhyň gatlaryndan alyp gaýdýan gadymy halkymyzyň bagtyýar geljegi nazarlap, barha öňe barýar. Il-halkynyň asuda-abadan durmuşda ýaşamagy ugrunda tutanýerlilik bilen yhlasly zähmet çekýän Milli Liderimiziň öňden görüjilikli syýasaty esasynda Watanymyzda alyp barylýan hem-de durmuşa ornaşdyrylýan ägirt uly işler mähriban halkymyzy eşretli ertirlere tarap alyp barýar. Watanymyzyň ähli taraplaýyn ösüşine, eziz Diýarymyzda alnyp barylýan içerki we daşarky syýasatlara mynasyp derejede saldamly goşant goşýan türkmen ýaşalary bu günki gün uly işleri alyp barýarlar. Elbetde geçirilýän medeni köpçilikleýin çärelerde edilýän çykyşlar hem her bir ynsan üçin uly täsir galdyrýar. Arkadag şäherini halkara ölçeglere laýyklykda döwrebaplaşdyryp halkymyza mynasyp derejede ulanylmaga mümkinçilikler berilýär. Bu şäherde häzirki zaman internet ulgamynyň serişdeleriniň hereket etmegi ýola goýulypdyr. Munuň özi döwrebap aragatnaşyk ulgamynyň kämil derejesiniň hemmeler üçin elýeterli bolmagyny şertlendirýär. Döwrebap tehnologiýalaryň işe girizilmegi, edaralara we ýaşaýyş jaýlaryndaky her bir öýde ýokary tizlikli internet, IP telewideniýe hem-de telefon ulgamyndan peýdalanmaga mümkinçilik berýär. Bulardan başga-da, ýokary hilli öýjükli aragatnaşyk hyzmatyny hödürlemek maksady bilen, 3G we ýokary tizlikli internet ulgamyndan peýdalanmaga mümkinçilik berilýän 4G enjamlar toplumynyň gurnalmagy bularyň üstüni ýetirýär. Gurulýan desgalarda "akylly" şäher we "akylly" öý hyzmatlaryndan uzak aralykdan peýdalanmaga mümkinçilik berýän häzirki zaman tehnologiýasy işe girizilipdir. Şeýle hem ýaşaýyş jaýlarynyň, edaralaryň töwereginde, köçelerde we ýollarda howupsuzlygy üpjün etmek üçin "akylly" wideogözegçilik ulgamlary, awtoulgalaryň hereketiniň sazlaşygyny üpjün edýän döwrebap ýolyşyklar, agyz suwunyň, tebigy gazyň sarp edilişini ölçeýji ulgamlar oturdylandyr.

Dünýä ilatynyň çalt artmagy we şäherleşmegiň energiýa zerurlyklarynyňwe çykdaýjylarynyň köpelmegi, suw ýaly ähli tebigy baýlyklaryň azalmagyna sebäp bolup, ýurtlaryň daşky gurşaw tehnologiýalary, yşyklandyryş ýaly zatlaryň has möhüm ähmiýete eýe bolmagyna sebäp bolýar. Bu bolsa köp ugurlarda energiýa netijeliligini nygtaýan çözgütleri tapmak hem-de daşky gurşawa ýardamly tehnologiýalaryň ösmegine sebäp boldy.

Energetika pudagy ähli energiýa çeşmelerini öz içine alýar.Energiýa çeşmeleri, tebigatda bolşy ýaly kömür, çig nebit, tebigy gaz, uran, gün ýel, gidroenergetika, biomassa we ş.m.Bu tebigy baýlyklary ynsanlaryň ýerdäki işlerinde zerur bolan ýylylyga we elektrik energiýasyna öwürýän tehnologiýalar öwrülişik tehnologiýalary hasaplanýar.

Ulanylmagy göz öňüne tutulýan energiýa tehnologiýalary saýlananda, ýangyç öndürmekden başlap, galyndylary dolandyrmak we gurmak we aýyrmak ýaly ähli energiýa zynjyryny gözöňünde tutup, her ulgam üçin sosial çykdajylary aýratyn hasaplamaly bolup durýar.Daşky gurşaw ykdysatçylary, islendik işi ýerine ýetirende önümçiligiň birligine tebigy gurşawa we adam saglygyna ýetirilen zyýany bahalandyrmak bilen hakyky çykdajylary hasaplaýarlar we bu işi beýleki amallara we maýa goýum çykdajylaryna goşýarlar.

 Lagym suwlaryny arassalamagyň biologiki usuly.

Lagym suwlaryny arassalamagyň birnäçe usullary bar. Olardan has köp ulanylýany himiki we biologiki usuldyr. Himiki usulda lagym suwlary arassalananda birnäçe himiki maddalar reagent hökmünde ulanylýar. Ahyrky netijede bolsa lagym suwlary zyýanly bakteriýalardan arasssalansa hem galyndy himiki reagentler daşky gurşawa zyňylýar. Bu bolsa daşky gurşawyň ekologiýa taýdan hapalanmagyna getirýär. Mundan başga hem himiki reagentleriň bahasy gymmat bolany üçin lagym suwlaryny arassalamagyň bahasy gymmmada düşýär.

 Lagym suwlaryny biologiki usulda arassalananda himiki reagentler ulanylmaýar. Lagym suwlarynyň düzümindäki hapalaýjy maddalar ýagny azodyň, fosforyň, kükürdiň birleşmeleri mikroorganizimler tarapyndan iýmit höküminde peýdalanylýar. Mikoorganizimleriň biohimiki iýşjeňligi üçin suwda erän kislorodyň zerur mukdary gerek bolýar. Şol mukdary döretmek üçin gysylan howa akymy peýdalanylýar. Lagym suwlaryny arassalamagyň biologiki usulynda gymmatly himiki reagentler ulanylmaýanlygy sebäpli araasalanmanyň özüne düşýän gymmaty aşaklaýar.

Lagym suwlarynyň himiki düzümi we fiziki häsiýetleri.

Şäher ilatynyň ýaşaýan ýerinden äkitmäge degişli bolan ähli suwlara lagym suwlar diýilýär. Hapalanan suwlar gelip çykyşy boýunça üç topara bölünýär:

1. Durmuşy – hojalyk suwlary

2. Önümçilik suwlary

3. Atmosfera (ýagyn suwlary)

Köplenç lagym suwlary özüniň düzüminde ep esli mukdarda organiki we organiki däl birleşmeleri saklaýar. Organiki maddalara haýwan ýaglary, ösümlik ýaglary. Organiki däl maddalara çäge, toýun, mineral duzlar, mineral ýaglar degişli. Olar bolsa ekologiki deňagramsyzlygy emele getirýärler. Deňagramsyzlyk kislorodyň biohimiki harçlanylmasynyň köpelenligi we kislorodyň himiki harçlanmasynyň artýanlygy sebäpli ýüze çykýar. Biogen maddalaryň artykmaçlygy esasan hem azodyň we fosforyň köplügi ewtrofikasiýa hadysasyny ýüze çykarýar. Bu bolsa ekologiki meseleleriň ýüze çykmagyna getirýär. 

Lagym suwlaryny arassalamakda ulanylýan mikroorganizmler.

Ýer ýüzüniň ähli mikroorganizimleriniň köp bölegi toprakda ýaşaýarlar. Umuman, mikroorganizmler ähli ýerde ýaşaýarlar-olara biziň planetamyzyň ähli künjeklerinde duşmak bolýar, ummanlaryň çuňlugyndan atmosferanyň ýokarky gatlaklaryna çenli . Ýöne hemme ýerde olaryň sany dürli. Meselem, howa gurşawunda, onuň arassalygyna ýa-da tozanlygyna baglylykda, bir kub metrde bakteriýa öýjükleriniň bir sanyndan başlap ýüzlerçe, müňlerçe sanyna çenli tapmak bolýar. Suw gurşawynda, derýalarda, köllerde we deňizlerde, olaryň sany köp esse ýokary. Ol ýerde biz bir kub metrde bakteriýa öýjükleriniň milionlarçasyny tapyp bilýäris.

Toprakda mikroorganizimleriň sany ýokaryrak. Onda biz bir kub metrde bakteriýa öýjükleriniň milionlarçasyny dälde, milliardlarçasyny tapyp bilýäris. Bakteriýalardan başga-da toprakda kömelekleriň miseliýalaryndan doly. Ol ýerde bir öýjükli kömelekler (drožži) bar. Ol ýerde amýoba we infizoriýa ýaly iň sadalar ýaşaýarlar. Köplenç nematod, kolowrat ýaly köp öýjükli haýwanlary we başga ownuk haýwanlary mikroorganizmlere degişli edýärler. Toprakda sakyrtga we mör-möjekler ýaly bogunaýaklaryň köp dürlüsi ýaşaýar.

Howalandyrylan lagym suwlarynda biohimiki oksidlenme reaksiýalarynyň geçiş şertleri.

Açyk we ýapyk süzgüçlerde biohimiki prosesleriň geçmegi üçin ilkinji nobatda suwda erän kislorodyň konsentrasiýasy ýeterlik bolmalydyr. Şonuň üçin hem ýörüte lagym suwlaryny howalandyryjylar gurnalýarlar. Howalandyryjylarda gysylan howany güýçli akym bilen suwa göýberilýär we bulandyrylýar. Şonda gysylan howanyň basyşy 0,8 atm bolmalydyr. Howalandyrylan süzgüçde mikrosuwotylar lagym suwlary bilen fiziki we himiki täsirleşip biogen maddalary iýmit höküminde ulanýarlar. Şeýlelikde suwuň düzümindäki hapalaýjy maddalar mikrosuwotylar üçin iýmite öwrülip suwyň düzümindäki konsentrasiýa peselýär, biomassa bolsa köpelýär.

Lagym suwlaryň düzümindäki hapalaryň mukdary kislorodyň biohimiki harçlanylyşy esasynda kesgitlemek bolỳar. Kislorodyňyň biohimiki harçlanylyşynyň ölçeg birligi mg/l, gr/m³. Kislorodyň biohimiki harçlanylyşy 5 we ondan köp gije-gündiziň dowamynda kesgitlenilỳär. Eger-de kislorodyň biohimiki harçlanylyşy 20 gije-gündizde hasaplanylsa onda kislorodyň biohimiki harçlanylyşy doly harçlanyş diỳilỳär. Kislorodyň himiki harçlanylyşy esasynda organiki hapalaryň möçberi az wagtyň içinde kesgitlemek bolỳar. Kislorodyň himiki harçlanylyşyny kesgitlemek üçin belli bir mukdardaky hapa suwy gyzdyrỳarlar we üstine kükürt kislotasyny goşỳarlar, soňra suwuň düzümine iodat kaliỳ goşulỳar. Şeỳlelikde iodat kaliỳ öz kislorodyny organiki hapalary minerallaşdyrmak üçin berỳär. Şeỳlelikde KBH=0.86 KHH. Şeỳlelikde kislorodyň himiki harçlanylşy esasynda hapalanan suwuň düzümindäki organiki hapalaryň takyk möçberini hasaplamak bolỳar. Lagym suwuň arassalanyş derejesi, suwyň hapalanyş derejesine we arassalanylandan soňra akdyrylỳan ỳerine baglylykda kesgitlenýar.  

Lagym suwlaryň arassalanyş derejesi şu aşakdakylar esasynda kesgitlenỳär:

1. Eremedik, çökmäge ukyply hapalar boỳunça.

2. Kislorodyň biohimiki harçlanylmasy boýunça.

3. Ergin kislorodyň möçberi boỳunça.

4. PH-y boỳunça.

5. Awyly maddalar, temperatura we ş.m. görkezijileri boỳunça.

Arassalanyş derejesi kesgitlenilende aglaba bir we ikinji görkezijiler esasynda kesgitlenilỳär.

Lagym suwlaryny arassalamakda ulanylýan desgalar.

Lagym ulgamynyň arassalaýjy desgalarynyň çökündileri başlangyç täsir etme netijesinde emele gelýän çökündiden, artykmaç işjeň gyrmançadan ybarat bolup, düzüminde peýdaly düzüm bölekleri (biogen madda, organiki madda) bilen birlikde agyr metallary hem-de organiki mikrohapalaýjylary zäherleýji maddalary hem saklaýar. Gaýtadan işläp ulanmaga berilýän çökündilerde we çökündiler berlenden soň toprakdaky agyr metallaryň peýdaly täsir koefisenti peselýär, çökündilerde organiki mikro hapalaýjylaryň mukdaryna bolan kada çäklendirmeleri döreýär, çökündiler ýandyrlanda zyňylýan gazlaryň arassalanyşyna bolan talaplary güýçlenýär, şol sebäpli ýakmakdan ýüz öwrülip, olar guradylýar. Synçylaryň bellemegine görä, daşky gurşawyň hapalanmagy bilen bagly ýagdaýlaryň üýtgemegine yzygider we ýeterlik derejede täsir etmeýänligi sebäpli köp ýurtlarda gyrmançalary guratmak usuly ýola goýulýar. Şonuň bilen birlikde soňky ýyllarda şu ugurdan    ylmy-barlag işleriniň has köpelendigini we olaryň netijesi hökmünde köp sanly innowasion taslamalaryň senagat taýdan amala aşyrylandygyny bellemek gerek.

Lagym ulgamynyň arassalaýjy desgalarynyň çökündilerine gös-göni degişli maglumatlara görä, ony amatly gaýtadan işläp, esasan, oba hojalygynda şol çökündileri howupsuz ulanmak bolar. Düzümi gury galyndyly çökündilerden we garyşdyryp alnan (ýasalan) toprakdan nusga almagyň we derňemegiň tertibini hem-de agyr metallar boýunça peýdaly täsir koefisentleri kesgitlenýär. Oba hojalygynda ulanmak üçin niýetlenen çökündiler  Cd, Cu, Hg, Pl, Zn boýunça (gury agramyň mg/kilogramlarda) anyklanyldy.

Gaty galyndylary çökdürmek bölüp aýyrmaga niýetlenen desgalar.

Lagym suwlaryň mehaniki arassalanyşy,suwy süzmekden, gumy aýyrmakdan we durlamakdan ybaratdyr. Lagym suwlaryň mehaniki usulda

arassalamak, suwy demir gözeneklerden süzmekden, gum-çäge tutyjylarda gumy aýyrmakdan we durlaýjylarda durlamakdan hem-de süzüjilerde süzmekden ybaratdyr. Suwy nä derejede arassalamaklyk ulanylan suwuň hapalanyş derejesine we hapalaryň häsiýetnamasyna baglylykda kabul edilýär. Arassalanan senagat lagym suwlarynyň düzüminde galan hapa maddalaryň möçberi, suwyň nirä beriljekdigine baglydyr. Mehaniki usulda arassalaýyş, suwy biohimiki, fizika-himiki ýa-da başga düýpli arassalaýyşa taýýarlamakdan ybaratdyr.

Lagym suwy gaty galyndylardan arassalamakda süzüji demir gözenekler peýdalanylýar. Demir gözenekler hapalanan suwlaryň düzümindäki iri hapalary we zyňyndylary tutmak üçin niýetlenendir. Gözenekleriň suw geçirýän aralyklary 16 mm we geçýän suwyň tizligi 1 m/s-den uly bolmaly däldir. Hereketlendirilmeýän, süýşirilýän we owradyjy abzal bilen birleşdirilen hilleri bolýarlar. Demir gözeneklere berilýän hapalanan suwlaryň akyş tizligi endigan bolar ýaly, suw beriji kanal emaý bilen giňeldilendir. Giňeldiş burçy 20 gradus bolmalydyr. Gözenegiň öňünde kanalyň giňeldilen böleginiň uzynlygy 20 m toweregi bolmalydyr.

Lagym suwlaryny howalandyryjy desgalar.

Demir gözenekler, şu desganyň kömegi bilen ulanylan suwlar iri hapalardan arassalanylỳar. Gum-çäge tutujy, bu desganyň kömegi bilen ulanylan suwlar mineral hapalardan arssalanylỳar. Durlaỳjylar , bu desgada esasan organiki hapalar çökỳärler. Mehaniki usul bilen arassalaỳyş esasynda ilatdan gelỳän suwuň hapalarynyň 60%-i, senagatdan gelỳän ulanylan suwuň 90%-i we KBH-nyň 20%-i peselỳär. Mehaniki arassalaỳşyň arassalaỳyş ukybyny ỳokarlandyrmak üçin suwy howalandyrmak we işjeň gyrmança goşmaça esasynda amala aşyrylỳar. Ol desgalar öz tehniki gurluşy boýunça  tapawutlanýarlar, ýöne olaryň ählisi okislendiriji areob hadysasyny ulanmaga hasaplanandyr. Ol bolsa howanyň kislarodynyň hasabyna bolup geçýär.

Lagym suwlarynda mikrooraganizmleriň işjeňligi.

Lagym suwlarda mikroorganizmleriň işjeňligi üçin ýörüte biofiltrler gurnalýar. Biofiltrdäki hapa suwuklygyň hereketiniň tizliginiň ulylygy zerarly onuň içindäki eremeýän maddalare hemişe çykarylyp durulýar. Kosentirlenen hapa suwlar arassalanylanda garmak üçin arassalanan hapa suw ulanylýar. Onda adaptirlenen mikroorganizimler saklanýarlar, ol bolsa Organiki maddalariň mineralizasiýa hadysasyny intensifikasiýalaşdyrýar. Biofiltleriň biologiki plýonkasynyň biosenozyna, suwotylary ýönekeýler: mör-möjekleriň liçinkasy gurçuklar we bakteriýalar girýär. Ýaşyl we gök-ýaşyl suw otlary biofltriň ýokarky gatlaklarynda ösýär. Diamotowyň suw otlary çuňluklarda ösýär. Olar ýagtylyk energiýasyna mätäç dädirler wekislorodyň garyndysyny köp talap etmeýärler, ýöne onuň ýok ýerinde olar ösüp bilmeýärler. Biologiki filtrde diatom suwotylary köplenç aşaky gatlaklarda ösýärler. (10-dan 50sm çenli). Ýönekeýleriň bolýan ýeri ýokarky gabyň çyglandyrylmaýan we aşaky gatyň çyglandyrylýan we çyglandyrylmaýan gatlagydyr.  Biologiki filtriň çyglandyrylýan üstünde gurçuklaryň zonasy ýerleşýär. 

Arassalanan lagym suwlarynyň ultramelewşe şöhlersi bilen zyýansyzlandyrylyşy.

Ultra melewşe şöhleleri wegatiw görnüşli bakteriýalara sporlara ýönekeýjilere we wiruslara öldirijilikli täsir edýär. Ultra melewşe şöhleleriniň möçberi üç görnüşde bolýar:

1.Bakteriýalary öldürmeýär.

2.Baktersit möçberi minimalnyý.(Bakteriýalaň käbirini

öldürmeýär.)

3. Doly bakferisit möçber (Bakteriýanyň hemme

görnüşini öldürýär.)

• Haçanda 0,017÷0,17sek şöhle täsir edende bakteriýa ölmeýär.1,6 esse köpelýär.
• Haçanda 0,25÷0,83sek şöhle täsir edende belli bir mukdarda öldürýär.
• Haçanda 0,83÷5sek şöhle täsir edende doly derejede ölýär.

Bakteresit şöhlesi bilen şöhlelendirmek.

Suwy zyýansyzlandyrmagyň bu usuly bakteresit häsiýeti bolan ultra-melewşe şöhlesini ulanmak bilen amala aşyrylýar. Ony köp bolmadyk mukdardaky ýer asty suwlary, şeýle hem bulançaklygy we reňki boýunça “Agyz suw” Döwlet standartynyň talabyna gabat gelýän süzülen ýer üsti suwlary zyýansyzlandyrmak üçin ulanylýar. Şöhlelendiriş çeşmesi höküminde ýokary basyşly rtut-kwars lampasy (çyrasy) ýa-da kiçi basyşly argono-rtut lampasy hyzmat edýär. Bakterisid lampasy suwuň üstünde ýa-da suwuň içinde ýerleşdirilýär.  

Arassalanan lagym suwlarynyň we bölünip aýrylynan gaty galyndylaryň peýdalanylyşy.

Lagym suwuň gyrmançalaryny gaýtadan işlemegiň ykdysady bähbidi örän ýokarydyr, 1 tonna dökün bilen 10 gektar turşy ýeri gurplandyrmak mümkindir.

Gury galyndylarda ýokumly elementleriň massa düzümi:

        C-35,4-87,8%; H-4,5-8,7%; S-0,2-0,7%; N-1,8-8%; P-0,21-0,33%; O-7,6-31,4%, bölegini tutýar.

Gury galyndylarynyň aktiw düzümi:44-75,8%C; 5,6-8,2%H; 0,9-2,7%N; P-0,21-0,32%S; 3,3-9,8%N; 12,5-43,2O.Akyndy suwlarynyň gury galyndysynyň turşylyk derejesiniň, ýagny wodorod görkezijisiniň 8,2-den (pH>8,2%) ulydygy anyklanyp, ony 7,2<pH>8,2 derejä çenli peseltmek zerurlygy ýüze çykaryldy. Geçirilen barlaglar we alnan netijeler seljerilip, alnan döküniň däneli ekinde hem-de gülçülikde (gül ekinleri) doly derejede ulanylmaga ýaramlydygy ýüze çykaryldy.

Öwezdurdy Jumadurdyýew

Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň

“Gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri” ylmy- önümçilik

merkeziniň uly ylmy işgäri, tehniki ylymlarynyň kandidaty

  Ogulşat Gadamowa

Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabyndaky

21-nji orta mekdebiniň okuwçysy