Usu­ly-ama­ly okuw­lar — tej­ri­be mek­de­bi

Ýur­du­my­zyň bi­lim ul­ga­myn­da döw­re­bap öz­gert­me­le­re, okuw ýy­lyn­da bi­lim eda­ra­la­ryn­da ýol­baş­çy­ly­gyň, okuw-ter­bi­ýe­çi­lik işi­ne gö­zeg­çi­li­giň ýo­la goý­lu­şy­na, hä­zir­ki za­man pe­da­go­gi­ka­sy­nyň, okat­ma­gyň usu­ly­ýe­ti­niň ýü­ze çy­ka­ran tä­ze­­lik­le­ri­ni okuw-ter­bi­ýe­çi­lik işi­ne or­naş­dyr­ma­ga aý­ra­tyn üns be­ril­ýär. Şu ugur­da öň­de­ba­ry­jy iş usul­la­ry­ny öw­ren­mek hem-de köp­çü­li­ge ýaý­rat­mak, dün­ýä bi­lim ul­ga­my­nyň tä­ze­lik­le­ri bi­len ta­nyş­dyr­mak, hü­när kä­mil­li­gi­ni art­dyr­mak bo­ýun­ça al­nyp ba­ryl­ýan iş­le­ri ara alyp mas­la­hat­laş­mak mak­sa­dy bi­len, her ýy­lyň ýan­war we aw­gust aý­la­ryn­da ýur­du­my­zyň bi­lim iş­gär­le­ri­niň mas­la­hat­la­ry, usu­ly-ama­ly okuw­la­ry ge­çi­ril­ýär.

Bi­lim iş­gär­le­ri­niň ýan­war mas­la­hat­la­ryn­da okuw ýy­ly­nyň bi­rin­ji ýa­ry­myn­da ýe­ri­ne ýe­ti­ri­len iş­ler, okuw ýy­ly­nyň ikin­ji ýa­ry­myn­da öň­de dur­ýan we­zi­pe­ler, aw­gust mas­la­hat­la­ryn­da bol­sa, ge­çen okuw ýy­lyn­da ýe­ri­ne ýe­ti­ri­len iş­ler, tä­ze okuw ýy­ly­nyň bi­rin­ji ýa­ry­myn­da öň­de dur­ýan we­zi­pe­ler gi­ňiş­le­ýin ara al­nyp mas­la­hat­la­şyl­ýar.

Aş­ga­bat we Ar­ka­dag şä­her­le­ri­niň hem-de we­la­ýat­la­ryň öň­de­ba­ry­jy bi­lim iş­gär­le­ri­niň ýan­war we aw­gust mas­la­hat­la­ry ýö­ri­te şy­gar bi­len ge­çi­ril­ýär. Bi­lim iş­gär­le­ri­niň 2025 — 2026-njy okuw ýy­ly­nyň aw­gust mas­la­hat­la­ry «Hal­ka­ra pa­ra­hat­çy­lyk we yna­nyş­mak ýy­ly» di­ýen şy­gar bi­len ge­çi­ri­ler. Bu şy­ga­ry ýö­rel­ge edi­nip, mas­la­hat­lar­da we usu­ly-ama­ly okuw­lar­da Ar­ka­dag­ly Gah­ry­man Ser­da­ry­my­zyň baş­tu­tan­ly­gyn­da ýur­du­my­zyň bi­lim ul­ga­myn­da ama­la aşy­ryl­ýan be­ýik öz­gert­me­le­riň ma­ny-maz­mu­ny gi­ňiş­le­ýin be­ýan edil­me­li­dir.

Usu­ly-ama­ly okuw­la­ry gu­ra­ma­çy­lyk­ly, ýo­ka­ry de­re­je­de, iş­jeň ýag­daý­da ge­çir­mek üçin bi­lim iş­gär­le­ri­ne hö­dür­le­ni­len te­ma­lar bo­ýun­ça çy­kyş­la­ryň taý­ýar­la­ny­ly­şy­na, ola­ryň ma­ny-maz­mu­ny­na sel­jer­me be­ril­me­li­dir.

Usu­ly-ama­ly okuw­lar tä­ze ma­ny-maz­mun bi­len baý­laş­dy­ryl­ma­ly­dyr. Usu­ly-ama­ly okuw­la­ryň tä­sir­li we ne­ti­je­li bol­ma­gy üçin hö­dür­le­ni­len te­ma­lar bi­len bir­lik­de, iş tej­ri­be­dä­ki mö­hüm me­se­le­ler bo­ýun­ça çy­kyş­la­ryň edil­me­gi äh­mi­ýet­li bo­lar. Has ta­ky­gy, bi­lim ul­ga­my­na de­giş­li ka­bul edi­len Kon­sep­si­ýa­la­ra, Türk­me­nis­ta­nyň Bi­lim mi­nistr­li­gi­niň bi­lim işi­ni do­lan­dyr­ma­ga de­giş­li ka­da­laş­dy­ry­jy iş res­mi­na­ma­la­ry­na la­ýyk­lyk­da, okuw-ter­bi­ýe­çi­lik iş­le­ri­ni döw­re­bap gu­ra­mak, el­bet­de, umu­my­bi­lim eda­ra­la­ry­nyň mü­dir­le­ri­niň esa­sy we­zi­pesi bo­lup dur­ýar. Mek­dep mü­di­ri­niň jo­gap­kär­çi­li­gin­dä­ki res­mi iş ka­gyz­la­ry­nyň döw­re­bap ýö­re­di­li­şi, de­giş­li okuw me­ýil­na­ma­la­ry­nyň we okuw mak­sat­na­ma­la­ry­nyň ýe­ri­ne ýe­ti­ri­li­şi­ne gö­zeg­çi­li­giň ama­la aşy­ry­ly­şy, ka­bul edil­ýän ka­rar­la­ryň ýe­ri­ne ýe­ti­ri­li­şi­niň ýo­la goý­lu­şy mak­sa­da­la­ýyk bol­ma­ly­dyr.

Şeý­le hem umu­my­bi­lim eda­ra­la­ry­nyň mü­dir­le­ri­niň okuw iş­le­ri bo­ýun­ça orun­ba­sar­la­ry­nyň okuw mak­sat­na­ma­la­ry­nyň öz­leş­di­ri­li­şi­ni üp­jün et­me­gi uly äh­mi­ýe­te eýe­dir. Sa­pak­la­ryň ter­ti­bi­niň dü­zü­li­şi­ne, ýyl­lyk se­ne­na­ma­la­ýyn okuw çyz­gy­dy­nyň, sa­pak ýaz­gy­la­ry­nyň ýa­zy­ly­şy­na bil­di­ril­ýän ta­lap­la­ryň ýe­ri­ne ýe­ti­ri­li­şi­ne gö­zeg­çi­lik et­me­giň işiň ta­la­ba­la­ýyk guralmagyna tä­si­ri ulu­dyr. Ze­hin­li okuw­çy­la­ryň ýü­ze çy­ka­ry­ly­şy, olar bi­len ders bäs­le­şik­le­ri­ne taý­ýar­lyk iş­le­ri­niň gu­ra­ly­şy aý­ra­tyn äh­mi­ýe­te eýe­dir.

Umu­my­bi­lim eda­ra­la­ry­nyň mü­dir­le­ri­niň ter­bi­ýe­çi­lik iş­le­ri bo­ýun­ça orun­ba­sar­la­ry «Bi­lim ha­kyn­da» Türk­me­nis­ta­nyň Ka­nu­nyn­da kes­git­le­nen ter­bi­ýe­çi­lik iş­le­ri­ni alyp bar­ma­gyň esa­sy ugur­la­ry bo­ýun­ça iş­le­riň döw­re­bap gu­ra­ly­şy­ny ga­zan­ma­ly­dyr­lar. Synp ýol­baş­çy­la­ry­nyň, usu­ly bir­leş­me­le­ri­ň işi­niň ta­la­ba­la­ýyk ýo­la goý­lu­şy­na, baý­ram­çy­lyk­lar we bel­li se­ne­ler bi­len bag­la­ny­şyk­ly ter­bi­ýe­çi­lik çä­re­le­ri­niň ge­çi­ri­li­şi­ne gö­zeg­çi­lik et­me­li­dir­ler.

Okuw me­ýil­na­ma­la­ry­ny we mak­sat­na­ma­la­ry­ny do­ly ýe­ri­ne ýe­tir­mek mak­sa­dy bi­len, ça­ga­la­ra ter­bi­ýe we bi­lim ber­mek­de öň­de­ba­ry­jy usul­la­ry, hä­zir­ki za­man se­riş­de­le­ri­ni ula­nyp, okuw-ter­bi­ýe­çi­lik işi­ni kä­mil­leş­dir­mek bo­ýun­ça mek­de­be çen­li ça­ga­lar eda­ra­la­ry­nyň mü­dir­le­ri tä­ze usul­lar­dan peý­da­lan­ma­ly­dyr­lar. Ça­ga­la­ryň iý­mit önüm­le­ri bi­len üp­jün­çi­li­gi we kör­pe­le­riň iý­mit­len­di­ri­li­şi, ma­li­ýe-ho­ja­lyk iş­le­ri­niň ka­nun­çy­ly­ga la­ýyk­lyk­da al­nyp bar­ly­şy ta­la­ba­la­ýyk bol­ma­ly­dyr.

Şeý­le hem mek­de­be çen­li ça­ga­lar eda­ra­la­ry­nyň ter­bi­ýe­çi-usu­ly­ýet­çi­le­ri­ne aý­ra­tyn orun de­giş­li­dir. Olar kör­pe­ler bi­len okuw-ter­bi­ýe­çi­lik iş­le­ri­ni alyp bar­mak­da in­no­wa­sion teh­no­lo­gi­ýa­la­ryň, okat­ma­gyň we ter­bi­ýe ber­me­giň hä­zir­ki za­man usul­la­ry­nyň ula­ny­ly­şy­ny, bu me­se­le bi­len bag­la­ny­şyk­ly iş res­mi­na­ma­la­ry­nyň ta­la­ba­la­ýyk ýö­re­di­li­şi­ni gö­zeg­çi­likde saklamalydyrlar. Usu­ly-ama­ly okuw­lar­da ter­bi­ýe­çi­le­riň ça­ga­lar bi­len ge­çir­ýän okuw-ter­bi­ýe­çi­lik iş­le­ri­niň, sa­pak­dan da­şa­ry gu­ra­ýan çä­re­le­ri­niň, bäs­le­şik­le­riň ge­çi­ri­li­şi­ne gö­zeg­çi­lik edi­li­şi we usu­ly kö­mek ber­li­şi bo­ýun­ça hem çy­kyş­la­ry gu­ra­ma­ly­dyr­lar.

Okuw-ter­bi­ýe­çi­lik iş­le­ri bi­len bag­la­ny­şyk­ly iş res­mi­na­ma­la­ry­nyň yzy­gi­der­li we ta­la­ba­la­ýyk ýö­re­di­li­şi, sag­ly­gy go­ra­ýyş iş­gär­le­ri bi­len bi­le­lik­de ça­ga­la­ryň sag­ly­gy­ny go­ra­mak, be­de­ni­ni ber­kit­mek, ola­ryň akyl taý­dan ösü­şi­ni ke­ma­la ge­tir­mek­de öň­de­ba­ry­jy tej­ri­be­ler bo­ýun­ça mek­de­be çen­li ça­ga­lar eda­ra­la­ry­nyň ter­bi­ýe­çi­le­ri­niň, mu­gal­lym­la­ry­nyň we şe­pa­gat uýa­la­ry­nyň usu­ly-ama­ly okuw­lar­da­ky çy­kyş­la­ry tä­sir­li bol­ma­ly­dyr.

Okuw­çy­la­ryň bi­lim de­re­je­si­ni yzy­gi­der­li öw­ren­mek, sel­jer­mek, ba­ha­lan­dyr­mak we bu ugur­da ýe­ri­ne ýe­ti­ri­len iş­le­riň ha­sa­ba­ty­ny ýö­ret­mek (elekt­ron we ka­gyz gör­nüş­le­rin­de) bo­ýun­ça iş­le­riň al­nyp bar­ly­şy, okuw­çy­la­ryň ata-ene­le­ri ýa-da ola­ryň or­nu­ny tut­ýan adam­lar bi­len ut­ga­şyk­ly iş­le­me­gi ýo­la goýmak synp ýol­baş­çy­la­ry­nyň esa­sy we­zi­pe­le­ri­niň bi­ri­dir.

Mek­dep ki­tap­ha­na­sy­nyň ka­da­ly iş­le­me­gi, okuw­çy­la­ryň okuw ki­tap­la­ry we gol­lan­ma­la­ry bi­len üp­jün edil­me­gi ze­rur­dyr. Şo­nuň üçin ki­tap goru­ny art­dyr­mak bo­ýun­ça de­giş­li çä­re­ler ge­çi­ril­me­li­dir. Kitaphanaçylar mek­dep ki­tap­ha­na­sy­na tä­ze gel­ýän ki­tap­lar bi­len okuw­çy­la­ry, mu­gal­lym­la­ry ta­nyş­dyr­ma­ly. Ki­tap­la­ryň abat sak­lan­ma­gy­ny üp­jün et­me­li.

Usu­ly-ama­ly okuw­lar­da öz kä­ri­ne us­sat, kär­deş­le­ri­niň we okuw­çy­la­ryň ara­syn­da uly ab­raý­dan, hor­mat-sy­lag­dan peý­da­lan­ýan mu­gal­lym­la­ryň, ylaý­ta-da, ýaş mu­gal­lym­lar üçin us­sat­lyk sa­pak­la­ry­ny gu­ra­mak ze­rur­dyr. Şeý­le-de dö­re­di­ji­lik­li iş­le­ýän mu­gal­lym­la­ryň iş tej­ri­be­le­ri­ni köp­çü­lik­le­ýin ha­bar be­riş se­riş­de­le­ri ar­ka­ly giň­den ýaý­rat­mak, te­le­ýaý­lym­da goý­be­ril­ýän sa­pak­la­ra sel­jer­me ber­mek, ola­ry kä­mil­leş­dir­mek ba­ra­da öza­ra pi­kir alyş­mak ýer­lik­li usul­la­rdyr.

Usuly-ama­ly okuw­lar­da et­rap, şä­her bi­lim bö­lüm­le­ri­niň mü­dir­le­ri­niň, hü­när­men­le­ri­niň, mek­dep ýol­baş­çy­la­ry­nyň, usu­ly bir­leş­me­le­riň ýol­baş­çy­la­ry­nyň, mu­gal­lym­la­ryň gat­na­şan sa­pak­la­ry­na sel­jer­me ber­şi­ni, ba­ha­lan­dy­ry­şy­ny öw­ren­mek äh­mi­ýet­li­dir.

Mu­gal­ly­myň sa­pa­gy ta­mam­lan­dan soň, özü­niň sa­pa­gy ge­çi­ri­şi­ne sel­jer­me ber­me­giniň hem hü­när de­re­je­si­niň ýo­kar­lan­ma­gyn­da uly äh­mi­ýe­ti bar. Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­myz «Älem iç­re at ge­zer» at­ly ro­ma­nyn­da Ber­di­mu­ha­met mu­gal­ly­myň gu­ran sa­pak­la­ry ba­ra­da şeý­le bel­le­ýär: «Okuw­dan soň, Ber­di­mu­ha­met sa­pak­la­ryň ge­çi­şi­ni öz ha­ky­da­syn­da ýa­ňa­dan aý­lap, kä­bir zat­la­ry baş­ga­ça­rak ede­nem bol­sam bol­jak eken di­ýen ne­ti­jä gel­di: ...Dog­ru­sy­ny aýt­saň, özüň mu­gal­ly­mam bol­saň, bil­me­li, öw­ren­me­li zat­la­ry­ňam köp. Mu­gal­lym bü­tin öm­rü­ne okap, öw­re­nip ýör­me­li, şon­dan soň öz­ge­le­re öw­ret­me­li eken».

Usu­ly-ama­ly okuw­lar­da öz-özü­ňi kä­mil­leş­dir­mek bo­ýun­ça al­nyp ba­ryl­ýan iş­le­riň mas­la­hat­la­şyl­ma­gy peý­da­ly­dyr. Öz-özü­ňe ta­lap bil­dir­mek, öz üs­tüň­de yzy­gi­der­li iş­le­mek, bi­li­mi­ňi art­dy­ryp, tej­ri­bä­ňi baý­laş­dy­ryp dur­mak hü­när taý­dan kä­mil­leş­me­giň mö­hüm şert­le­ri­dir.

Mas­la­hat­lar­da we usu­ly-ama­ly okuw­lar­da edi­len çy­kyş­lar­da­ky mag­lu­mat­lar çuň­ňur sel­je­ri­lip, kes­git­li ne­ti­je­ler, tek­lip­ler öňe sü­rül­me­li­dir.

Gün­dog­dy ŞA­DUR­DY­ÝEW,

Türk­me­nis­ta­nyň Mil­li bi­lim ins­ti­tu­ty­nyň te­bi­gy we ta­kyk bi­lim­ler bö­lü­mi­niň mü­di­ri, pe­da­go­gi­ka ylym­la­ry­nyň kan­di­da­ty, do­sent

Çeşmesi: Türkmenmetbugat