Bag bagbanyndan belli

(Oçerk)

Heniz çilinden ätlemänkäk, baga barýan uly salmanyň gyrasyna sünnälenip ekilen, edil pudalan ýaly syrdam, boýy derek bilen bäsleşýän agajy görüp sägindik. Hawa-da, öň görülmedik bolsa, gözüňi eglär, elbetde! Sypaýydan sada, her sözüni saldamly, özem ýuwaş gürleýän orta boýluraga-da, tegelekden saryýagyz ýüzli adam şu bagyň eýesi, asly käri mugallym Arazmät Jumagulyýewdi. Bilesigelijilikli nazarymyza jogap hökmünde ol salmanyň aňyrsyna ätläp barşyna gürledi:

— Bu agaja «pawlowniýa» diýilýär. Biziň topragymyza täzeräk düşdi özem. Biz muny goňşy Özbegistandan getirdik. Watany Ýaponiýa, Singapur taraplary, internet maglumatlaryna görä. Pawlowniýadan ýasalan mebeller gözüň ýagyny iýiberýän hasaplanýar. Muny ösdürip ýetişdirmegiň senagat usulynam döretdiler. Tüweleme, indi islendik mebeli öz telekeçi ýigitlerimiz ýylanyň damagyndan çykan ýaly edip ýasap ýörler. Bagymyzda bu agajyň 2 müňden gowragy düýp tutdy. Döwre döneýin, döwlete, halka bähbitli bir işiň başyny tutaýyn diýseň, eliňe kakýan ýok. Gaýratyň bolsa, azabyndan gaçmasaň, alnyňda ak ýol.

Soňky jümläni aýdanda, ol meger, ýaşaýyş jaýlaryny, mekdepdir çagalar baglaryny, has uly senagat desgalaryny gurmakda tutuş ýurtda adygan «Hangala» hususy kärhanasyny esaslandyran telekeçi ogullary Merdan bilen Serdary göz öňünde tutandyr. Olaryň Aşgabatda, Daşoguzda, Türkmenbaşyda, Arkadag şäherinde guran, gurýan bina-ymaratlary görenleri guwandyrýar.

«Ýigidiň özünden ady ullakan bolar» diýleni. Aşgabatdan ugramankak: «Eger ýoluňyz Görogly etrabyna düşse, il içinde Dädebaý diýlip tanalýan Arazmät mugallym bardyr. Uly ýoluň ugrunda bir bag ýetişdirendir, gapdalynda şol töwereklerde iň uly ýyladyşhana hem bardyr. Gyş, bahar pomidor, hyýar iýesiň gelse, terje otlary göwnüň küýsese, şol ýere baraýmaly. Tomus, güýz bolsa bagyna barsaň, adyny tutan miwäň depäňden sallanyşyp durandyr» diýlipdi. Bizi şol ýere eltenem şeýle tarypdy.

Gürläninden iş edenini gowy görýäni bolşundan, salamlaşaňda aýasy gatap giden ellerinden belli mugallym birden garaşylmadyk teklibi orta atdy:

— Hany, oba gideliň, Günem gyzyp ugrady. Şol ýerde-de bag bar, edil şunuň ýaly şolam.

Belki, ol bärdäki — Işangala obasyndaky 10 gektarlyk baga suw açylanlygy, içiniň aglaba ýeriniň aýak basardan yzgarrakdygy üçin şeýdendir. Onsoň «Myhman – öý eýesiniň guly» edäýmek galdy. Ýetýänçäk bolsa «ýol kesdi»:

— Nesibe çekýändir-dä, elbetde! Bilseňiz, atam Arazmät aga geçen asyryň 40-njy ýyllarynda şu bagyň dörän ýerinden göçüp gidipdir. Men şoň ady dakylan bolamsoň, Dädebaý diýilýär. Öte daýhan adam bolan. Bir zadam aýdaýyn. Gulagyma azan aýdyljak wagty, ýaşy togsandan agan Öre aga diýen goňşymyz diýen: «Bu bäbejige ady dakylan adam urşuň yz ýanlaryndaky ýyllarda at arabasy bilen Amyderýanyň bäri ýakasyndaky Lawak stansiýasyndan kolhozyň ýangyjyny, dökünini daşardy. Şonda Tagta, Daşoguza tarap gitjekleri, özem garry-gurty, oglan-uşagy arabasyna mündürip, özi atyna agram bermejek bolup pyýadalardy. Şeýle ýukaýürek, ýagşylyk edibilse başy beýgelýän adamdy. Adyna mynasyp bolsun, ylahym!». Men bu gürrüňleri oglan wagtym enem Oguljandan eşidipdim. Meniň edebiýata, taryha gyzyklanyp gitmegime-de ertekiçi, diýseň dili süýji enem sebäp bolupdy. Wah, ýazyp almandyryn, ýogsam, il içinde eşidilmeýän ertekileriň onlarçasyny gyş gijeleri çapgyn şemalyň sesine sapyp aýdyp beripdi. «Nesibe» diýýänim, Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk institutyny tamamlanymdan soňky zähmet terjimehalym mugallymçylyk bilen daýhançylygyň utgaşmagynda ýarym asyra baryberýär ýene birküç ýyldan.

Şeýle diýenem bolsa, ýaňy ýaş mugallym bolup ýören döwürlerinde: «Bu dilewarlygyň, guramaçylygyň, sowadyň bilen bize gerek» diýip, ýaşlar guramasyna işe çagyrylandygyny, şeýdibem soň dürli jemgyýetçilik guramalarynda dürli wezipelerde işländigini özünden däl, ony ýagşy tanaýanlardan eşitdik.

...2020-nji ýylda «Berkarar» daýhan birleşiginiň çäginden geçýän uly asfalt ýoldan etrap merkezine tarap barýarka, üýşüp duranlaryň hemmesi tanyş ýüz bolansoň, dazlap geçmäni uslyp bilmän, ulagyny saklaýar. Ýeke-ýeke elleşip, görşüp durka, obanyň sylagly, uzak ýaşan ýaşulusy morta şeýle diýýär:

— Şu taşlanan ýeriňize eýe tapman, kelle döwýäňiz. Ine, hak eýesi öz aýagy bilen üstüňize geldi. Men bilýän, şol partaw, ýandak, hyşa bolup ýatan meýdan birwagtlar muň atasy Arazmät aganyň ýeridi. Soň o bende günemasy bilen Ýaňyýap tarapa göçüp gidipdi. Beriň şuňa, gözüne gül salar! Honha, ogullary bilen boş ýatan ýere degip duran ýyladyşhanany nätdi? Bereket bulagy açylan ýaly bolaýdy.

Kän gary depelän, nijeme şatyny gören perişde ýaly ýaşuly Dädebaýyň egnine elini goýdy:

— Ýaýdanma, inim, «Il oňlasa atyňy soý» ediber. Biliňi berk guşasaň, «Ozal akan ýerden akarmyş aryk» bolar.

Şeýdip, Jumagulyýewler 99 ýyllyk möhlet bilen 10 gektar ýeri kärendesine aldylar. Özem bag ýetişdirmek şerti bilen. Merdan bilen Serdaryň ozalam bir aýagy Türkiýe, Eýran, Gresiýa, Malta, Germaniýa... taraplarda bolansoň, şol ýerlerde bitýän miweli agaçlaryň sorty, görnüşi bilen gyzyklandylar. Bärdenem bag ekiljek ýerden toprak äkitdiler. Aňyrda şorluk derejesi, düzümi, dykyzlygy, suw geçirijiligi... garaz, bu toprakda nähiliräk miweli agaçlary ekip, bol hasyl alyp boljakdygyny ilik-düwme edip berdiler. Dädebaýam bärde elini gowşuryp oturmady. Ýaňyýap obasy goňşy Özbegistanyň Horezm oblastynyň Goşköpri raýony bilen çildeş ahyry! Ozalam goňşy-hemsaýa gatnaşygy gadyrly. Onsoňam toprak, howa, suw şertlerem bir almany iki bölen ýaly ahyry! Onsoň özbek garyndaşlar myhman agzyny açyp-açmanka, bag ýetişdirmegi, olary görnüşine, sortuna görä haýsy pasylda, nähiliräk ekmelidigini, haýsyny haçan, nämä sapmalydygyny... çaý başynda ap-aýdyň etdiler. Gerekli miweli agaçlary beribem goýberdiler. Şeýdip, bag ýetişiberdi. Ýok, «ýetişiberdi» diýmek dilde aňsat. Özi bärden seredeniňde seleňläp, içine gireniňde hatary dutar kirşi ýaly düzülen, sorty bölek-bölek, diňe, öň aýdylyşy ýaly, agrotehniki çäreler däl, indi ylma hem dünýä tejribesine esaslanýan innowasion talaplar esasynda ekilen, güllände al-elwan, sary, melewşe... gülleri bark urup, başyňy sämedýän, miwesi bişende «Behiştde bitenlerden» diýdirýän bagy ýetişdiräýmek üçin baý, der dökülendir-ä! Aňsat ýerden ekin bitýän bolsa, öňki eýeleri gidermidi azabyndan basylyp. Hersi öý ýaly bolup giden ýylgynlar, goparsaň orny oýulyp galýan hyşalar, biri-birine çolaşyp, köki üç metr çuňa uran gamyşlar. «Göz gorkak» bolsa, aldyrjak däldi. Diňe «el batyr» edip ýapyşmalydy.

Şol pikir Dädebaý aga öňküleriň «Alty ogully aňrybaş baýdyr» diýen sözlerini ýatladýardy. Soňam ýanýoldaşy hem kärdeşi Gülzire bilen ösdürip-örňeden perzentleri Merdan, Muhammet, Gurban, Serdar, Döwlet, Gaýgysyz dagynyň «Biz bardyrys, arkaýyn boluň» diýýän ýaly boluşlaryny görüp, hoşnut ýylgyrdy. Göwnüne ýetmiş ýaşan ömrüni sap daýhançylyga beren, toprak ysgap berekedini kesgitläbilýän dädesi Jumaguly aga gapdalyna gelip: «Ýadyňdamy, ösdürip-ýetişdiren dokuz çagamyň hemmesiniň gulagyna «Iň gowy terbiýe zähmetdir, iň gowy sapak azabyňdan önýän rehnetdir» diýenimi sen öz perzentleriň mysalynda görüp dursuň dälmi?!» diýip, çawuş çakyp giden ýaly boldy.

Bagyň bäri ýakasynda Magtymguly (Garrygala), Fergana jülgelerinden getirilip ekilen narlar miweden ýaňa ýere degäýjek bolýardy.

— Her düýbi ýüz kilogramdan beräýse gerek — diýip, Dädebaý aga çalaja pyşyrdady. Gör-ä, Horezmden hemem Samarkantdan getirilip, topraga sanjylanda, inçejik çybykdy şu ýapragyndan hoşasy köp görünýän üzümler. Özem 7-8 görnüşi bardyr, irbişer, aralyk, ak, gara, halyly, gelinbarmak, monty, kişmiş... Armydam şeýle — alýaňak, gyzylreňk, aksowult, giçbişer.

Tutlaryň şahasynda saýran guşuň ýakymly owazy oňa pile möwsümini ýatlatdy. Hawa, ýüpek gurçugyny idetmekde diňe Hüdük Myradow adyndaky daýhan birleşiginde däl, tutuş Görogly etrabynda kerwenbaşy maşgaladygy ýadyna düşende: «Mugallym bolsalaram, daýhançylyga-da, ýüpekçilige-de, bagbançylyga-da ökde gelinleriň bolsa, çaňa garylyp bolmaz-a» diýen buýsançly pikir serine gondy. Hawa, Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýylynda 386 kilogram şagyrdap duran ak pile ýygnalypdy.

Dädebaý aganyň ýigitlere gaýra dur diýdirjek çulumlygyny görüp, ýetmiş ýaşly ýaşuly diýer ýaly däl.

— Hemme işe özüm serenjam bermesem, bir ýerinde kem giden ýaly göwnüme. Şu 10 gektar bagyň çar töweregi, görseňiz, tut bilen ak derek bolup durandyr. Şolar miweli agaçlary tomus epgekden, gyş çapgyn aýazdan goraýar. Jaý gursaň, derek üstüni basyrmaga pürs, ýonsaň, aşagyna düşek, gerek bolsa aýna-gapy ýasamak üçin tagta bolup dur. Tuduň gadyram başga. Belki, indiki ýyl tohumyny köpräk alyp, piläniň agramyny ýarym tonna ýetireris. Munuň üçinem tut ýapragy gerek. Balhy, peýwendi tutlaryny köpeldip, tudanasyny ýygnap, mürepbe, şireli suw, kişde edäýmek meýlem kellä gelýär käte. Garaz, yrýa etmejek bolsaň, ugur-utga kän...

Görüp göz, eşidip gulak gandyryp gelşimize, gadymy Ýaňyýap obasynyň çetinden girdik. Gowaçaly atyzyň deňesinde Dädebaý aga 70 gektar kärende ýeriniň bardygyny, geçen ýyl gektardan 37 sentner alan bolsalar, bu ýylky tabynyň gektardan 40 sentnerden habar berýändigini, bugdaýy orlansoň tyllaýy öwsüp ýatan meýdanyň gabadyna baranymyzda, 30 gektar ýerden geçen ýyl 117 tonna şagyrdap duran däne ýygnap, şertnamalaýyn tabşyrygy 150 göterim berjaý edendiklerini, bu ýylky harmanyň has beýik bolandygyny agraslyk bilen agzady.

— Pagta bilen bugdaýyň jogapkärçiligi körpe ogul Muhammediň boýnuna. Ýokary bilimli, energetik-gurluşykçy bolsa-da, tüweleme, göwün bagy bereketli atyzlara baglanan ýaly...

Salykatlylyk bilen saklanyp, özi aýtmasa-da, Muhammediň başarjaň ýolbaşçylygynda bahar ahyrynda ýyladyşhanadan soňky pomidorly guty gapana goýlanda, jemi hasylyň 220 tonna barandygyny, hyýaryňam 200 tonnasynyň bazara ýerlenendigini, häzir üstki örtüginiň aýrylyp, içiniň ýelejiredilýändigini, awgustda täze şitilleriň oturdyljakdygyny, idegi ýetse, noýabrda — 85 — 90 günde täze hasyly üzüp alybermeli bolýandygyny eşidip, «Harmanyňyz has beýik bolsun!» diýdik.

Ýeňil ulag haşamly howla girip saklandy welin, öýe däl-de, ýene baga geldikmikäk diýdim. Çünki derwezeden giräýen ýeriňden başlanýan üzüm dalbarynyň aňyrsy gür baglyga sapyp gidýärdi. Jaýyň diwaryna degip duran armytdyr almalar şahalaryny ganymat aşak sallapdyr. Ondan sähel ýöräp, uly çile münýäň, ynha, gür baglygyň howasy kükregiňi giňeldip, şahadan-şaha gonýan guşlaryň owazy gulagyňy «ýuwup», göwnüňi göge göterip barýar.

— Ýörüň hany, aýagujuna çenli aýlaýyn! — diýip, Dädebaý aga saýhally ädim urup ugraýar. Öýe ýanaşyk bu bag jemi 2 gektar, özem ilkinji nahaly 2014-nji ýylda oturdylan. Öň oňly ekin bitmän, şorlap, gerşini akjardyp ýatan ýerdi. Onsoň, daýhan birleşiginiň ýolbaşçysyna: «Aňyrsyndaky 70 gektar ýerem ber, oňa ekin çalşygyny ulanyp pagta bilen bugdaý, bärki meýdanda hem bag ýetişdirjek» diýsem, begene-begene berdiler. Gowaçalara ikinji suwy tutup ugradyk. Galanam azap bilen ýylyň gelşine bagly. «Azap» diýenim, bu meýdanlara gelýän ýap gömlüp giden eken, gaýtadan gazdyk, şükür, tehnikalarymyz ýeterlik, töweregimize garanjaklajak gümanymyz ýok. Hanha, Türkmen derýanyň raýşy görnüp durandyr, ýüwürseň, derrew ýetäýmeli. Onsoň bärlerde ýerasty suwam süýji, ýaba suw gelmese, gabylja elektrik nasosyny işledäýmeli...

Şeýle diýip, bag eýesi ýüküni göteribilmän oturan erigiň gabadynda saklandy.

— Bu hatar «ýurt erik» diýilýäni, aňyrsy, kak erik, özem şahada kakaýar, soň kakyp alaýmaly. Bu hatara «et erik» diýilmegi, hersi aýaňy dolduryberýär, dişleseň, agzyňa aş düşen ýaly edýär. Hany, bärräk süýşüň, almaň «bäşbarmak» diýilýän sorty, bärsi gyzyl alma, aňyrsy şeker alma, bu gapdaly ak alma, gyş alma, garaz, bäş görnüş bar. Ondan aňyrda şetdaly, ülje, çereşnýa, beýi, nar, garaly...

Gürrüň soňlanmady. Erik çöpläp ýören tokarja oglan jedirdedi:

— Ata, hol garry erigiň töňňesini, okuw başlansa, mekdepdäki muzeýe äkitjekmi?

Munuň eşidilmedik täzeligiň gepbaşysydygyny aňyp, nazarymy aýdylan agaja dikdim. Tebigatyň «ussalygynyň» beýle täsinligini! Garrap, daşky gabygy gasyn-gasyn bolan erik, ýaşuly adamyň kellesine geýen silkme telpegine juda meňzeşdi.

— Şükür, on ýedi agtyk, birem çowluk bar, işe ýaranlary el-aýak — diýmek bilen çäklenen öý eýesine degişli «syry» biziň ýanymyzda gezip ýören, etrap bilim bölüminiň başlygy Batyr Şemekow açdy:

— Bilýänsiňiz-le, il içinde Dädebaý aga diýlip tanalýan Arazmät Jumagulyýew Türkmenistanyň Hormatly il ýaşulusy, baýry pedagog. Häzir 17-nji mekdepde taryh mugallymy bolup işleýär. Diňe bag däl, muzeý döretmäge-de ökde, tüweleme! Ýalňyşmasam, 2012-nji ýylda döreden mekdep muzeýi etraba nusgalyk. Özem giňeldip, eksponatlaryny köpeldip gidip otyr. Içine girseň, at arabasy, Hywa arabasy, garamandan edilen oýma gapy, güjümden ýasalan derweze, jykyr, künde, geçen asyryň 30-njy ýyllarynda Kazanda çap edilen « Zöhre-Tahyr» dessanynyň nusgasy, badyýa, hankäse... garaz, sanasaň uzaldybermeli. Entegem haýyş edip, eslisini welaýat taryhy we ülkäni öwreniş muzeýine aldylar...

Biziň buýsançly hem soragly nazarymyz baýry mugallymy «dürtgüledi» öýdýän. Ol pessaý seslendi:

— Muzeý döretmegem bag ýetişdirmek ýaly gyzykly hem hysyrdyly. Soňam şägirt ýetişdirmegiň parzydyr haýry edil bag ösdüren ýalyrakmyka diýýän. Mugallymçylykdan halypam Ata Gurbangeldiýew aýdardy: «Şägirtsiz mugallym miwesiz agaç ýalydyr. Galamasynam özüňiz biliberiň» diýip. Şondan, Yhlas Mahmudow, Röwşen Baýramow ýaly şägirtlerimiň sapak guraýyşlaryny, edep-terbiýe berişlerini görsem, guwanmak guwanýan. Uçurym eden okuwçylarymyzyň Hytaýda, Malaýziýada, Türkiýede, Russiýada, Koreýada, Rumyniýada ýokary bilim alyp ýörenleri bar. Salama ýa diplom alyp gelseler, bagyma guwanýan ýaly boluberýän. Çünki bag — barlyk, baýlyk, ömre dowamat, nesillere miras, topragy görke getirmekde ynsanlyk borjuň.

Bagban mugallymyň okuwçylary bilen bagly bu sözleri ömrüň manysyna-maňzyna kesgitleme ýaly eşidildi.

Gurbannazar ORAZGULYÝEW,

Hormatly il ýaşulusy, ýazyjy

Çeşmesi: Türkmenmetbugat