Parfiýanyň gadymy Hytaý bilen gatnaşyklary

Parfiýa türkmenleriň ata-babalary tarapyndan Ärsagyň ýolbaşçylygynda Günorta Türkmenistanda döredilen äpet uly döwletleriň biri bolup, (b.e.öňki 247 — b.e. 226 ýý.), onuň ilkinji merkezi Nusaýdyr. Bu döwlet adamzadyň ösüşine uly goşant goşupdyr we onuň halkymyzy buýsandyryjy taryhy bardyr. Parfiýalylar gadymy Hytaý bilen dostlukly diplomatik gatnaşyklary alyp barypdyrlar. Bu barada Milli Liderimiz: «Parfiýalylar Gündogarda Hytaý hanlygy hem-de Kuşan imperiýasy bilen ysnyşykly söwda we diplomatik gatnaşyklary ýola goýup, Beýik Ýüpek ýolunyň üsti bilen gymmat bahaly harytlardan ýüklenen söwda kerwenlerini ygtybarly goramakda we Günbatar ýurtlaryna eltmekde merdana atly goşuny ulanyp, özüniň çäklerini giňeldipdirler.

Parfiýa döwletiniň Beýik Ýüpek ýolunyň ugry boýunça iň çetki, günbatar nokady bolan Palmiranyň bazarlarynda rim söwdagärleri bilen gyzgalaňly söwda alnyp barlypdyr» diýip belleýär. Şeýle hem Gahryman Arkadagymyz Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygynyň 20 ýyllygyna bagyşlap ýazan «Bitarap Türkmenistan» atly kitabynyň «Dostlugyň we hyzmatdaşlygyň müňýyllyk däplerini ösdürip» diýen bölüminde türkmen-hytaý gatnaşyklary barada aýratyn durup geçýär. Milli Liderimiz bu kitabynda: «Pekine şu saparymyň Türkmenistany we Hytaýy, iki ýurduň doganlyk halklaryny birleşdirýän gatnaşyklaryň berkdigini we mizemezdigini nobatdaky gezek tassyklaýandygyny belledim. Bu gatnaşyklar Beýik Ýüpek ýoly döwründen öz gözbaşyny alyp gaýdýar. Baryp şol döwürde Hytaýyň ilçileri türkmen halylarynyň ajaýyplygyna we ahalteke bedewlerimiziň gözelligine haýran galypdyrlar» diýip ýazýar.

Parfiýa döwleti Gündogaryň köp ýerlerini eýelän we birnäçe halklary öz garamagynda saklan äpet uly şadöwlet bolsa hem hemişe parahatçylygyň tarapdary ekeni. Parahatçylyk söýüjilik bolsa bitaraplygyň esasy sütünlerinden biridir.

Parfiýanyň gadymy Hytaý bilen gatnaşyklary hakyndaky maglumatlar «Şi szi» (Sima Siýana görä taryhy ýazgylar), «Han şu» (birinji Han imperiýasynyň taryhy), «Ban Gu», «Hou Han» (ikinji Han imperiýasynyň taryhy) we beýleki gadymy hytaý çeşmelerinde beýan edilipdir. Hytaýly taryhçylar Parfiýany oňa hökümdarlyk edýän neberäniň adyna görä, «Ansi» («Ärsak») görnüşinde atlandyrypdyrlar.

Parfiýa bilen gadymy Hytaýyň arasyndaky dostlukly gatnaşyklaryň başlangyjy, esasan, parfiýalylaryň hökümdary Mitridat II (b.e.öňki 123 — 88 ýý.), hytaýlylaryň Han döwletiniň imperatory U-di (b.e.öňki 140 — 87 ýý.), olaryň iberen ilçileri we Beýik Ýüpek ýoly bilen baglanyşyklydyr.

Parfiýany Mitridat II dolandyran döwründe döwlet uly ösüşlere eýe bolýar. Ol, ilki bilen, goşuny täzeden tertip-düzgüne salyp, güýçlendiripdir we parfiýalylaryň giň çäge eýe bolmagyny gazanypdyr. Tigr derýasynyň çep kenarynda ýerleşýän Ktesifon döwletiň paýtagtyna öwrülipdir. Mitridat II parahatçylygy ornaşdyran hökümdar hökmünde tanalypdyr. Onuň patyşalyk eden döwri Gündogarda parahatçylyk we abadanlyk eýýamy bolupdyr.

Han imperatory U-di parfiýalylaryň alyp barýan parahatçylykly syýasatyny göz öňünde tutup, hytaý diplomaty Çžan Sýany b.e.öňki 138-nji we 119-njy ýyllarda iki gezek Merkezi Aziýa iberipdir. Ilçi Hytaýa Merkezi Aziýa, Parfiýa döwleti, Týan-Şan, Pamir daglary, Syrderýa we Amyderýa hem-de başga-da möhüm geografik ýerler barada maglumatlary getiripdir. Hytaýda ýorunjanyň, üzümiň, naryň, hyýaryň, hozuň we injiriň peýda bolmagyny onuň ady bilen baglanyşdyrýarlar.

Çžan Sýan Parfiýany Ansi ýurdy diýip atlandyrypdyr. Ol muny Ärsak diýen hanyň ady bilen baglanyşdyrýar. Ilçi şeýle-de ýurduň baýlygy, onuň şäherleri we obalary barada belläp geçipdir. Adamlaryň esasy meşgullanýan kärleri ekerançylyk, şaly, bugdaý ekmek, atçylyk bolupdyr. Ýerli üzüm Çžan Sýanda aýratyn täsir galdyrypdyr, ilçi onuň birnäçe görnüşini Hytaýa iberipdir. Ol parfiýalylaryň goňşy ýurtlar bilen oňat söwda gatnaşygyny ýola goýandygyny hem belläp geçipdir. Harytlaryň arabalar, gämiler bilen bazarlara äkidilýändigi barada anyk maglumatlar beripdir. Häkimleriň özara hat gatnaşygy we söwda ýazgylary ansiler — parfiýalylar tarapyndan derä ýazylypdyr. Hasaplaşyk bolsa dolandyryjy patyşalaryň suraty şekillendirilen şaýylyk pul arkaly amala aşyrylypdyr.

Parfiýanyň içki gurluşy, döwletiň güýji we ilatyň ýaşaýşy ilçide aýratyn oňat täsir galdyrypdyr. Bu täsirlenme netijesinde, ol mundan beýläk hem Günbatara wekilleri ibermegi maksadalaýyk hasaplapdyr. Bu wekiller ol aradan çykandan soň gelipdirler.

Çžan Sýanyň imperatora beren oňyn we peýdaly maglumatlary Beýik Ýüpek ýolunyň doly hereket edip başlamagyna getiripdir. Hytaý imperatory U-di tarapyndan nobatdaky ilçi wekilleri b.e.öňki 115-nji ýylda iberilipdir. Olar Mitridat II buýrugyna laýyklykda 20 müň sany atly goşun bilen garşylanypdyr. Maglumatlara görä, b.e. 87-nji ýylynda Parfiýanyň ilçileri hem gymmatly sowgatlar bilen Hytaýda saparda bolupdyrlar. Şeýle hem b.e. 101-nji ýylynda Parfiýanyň hökümdary Hytaýa gelipdir, imperatora arslan we üýtgeşik guşlary sowgat beripdir.

Beýik Ýüpek ýoly turuwbaşdan Gündogar bilen Günbataryň arasynda söwda-ykdysady gatnaşyklary üpjün etmek maksady bilen döredilipdir. Geografik taýdan özleriniň örän amatly ýagdaýyny ulanyp, parfiýalylar Hytaýyň we Hindistanyň Günbatar ýurtlary bilen alyp baran söwdasynda araçy bolup hyzmat edipdirler. Parfiýa döwründe Beýik Ýüpek ýoly durnukly häsiýete eýe bolýar. Parfiýanyň hökümdarlary kerwen ýollaryny abadanlaşdyrmak, howpsuzlygyny üpjün etmek üçin uly tagallalaryny edipdirler.

Beýik Ýüpek ýolunyň ugry boýunça uzak ýola gidýän kerwenler köp bolmandyr, ýöne olar agyr kerwenligi bilen tapawutlanypdyrlar, birnäçe aýry-aýry täjirler birleşip, uly kerweni emele getiripdirler. Olaryň arasynda diplomatik wekiller hem bolupdyr. Gadymy Hytaýyň esasy merkezlerinden biri bolan Sian şäherinden gaýdýan kerwenleriň sany her ýylda 5-den 12-ä çenli bolupdyr. Parfiýaly täjirler olaryň getiren harytlaryny, şeýle hem Parfiýada gerek harytlar bilen üsti doldurylan ýüklerini dürli bazarlara, esasan, Mesopotamiýanyň Batnu (Batnah) şäherinde ýylda bir gezek bolýan ýarmarka eltipdirler.

Parfiýaly söwdagärler Amyderýa suw söwda ýolundan hem üstünlikli peýdalanypdyrlar. Amyderýa Hytaý ýyl ýazgylarynda Guýşuý ady bilen ýatlanylýar. Olarda derýadan üsti harytly, ýükli gämileriň gatnandygy barada maglumatlar getirilýär. Muny Amyderýanyň orta akymyndan Parfiýa hökümdarlary Sinatruga (b.e.öňki 77 — 70 ýý.) we Frat III (b.e.öňki 70 — 57 ýý.) degişli kümüş pullaryň tapylmagy hem subut edýär. Olar, esasan, häzirki Kerki etrabyndaky Mürzebeg galadan tapylan, b.e.öňki I asyra degişli Parfiýanyň pullarydyr.

Türkmenistan Garaşsyzlygyny alandan soňra, gözbaşyny müňýyllyklardan alyp gaýdýan türkmen-hytaý parahatçylykly we dostlukly gatnaşyklary has-da uly ähmiýete eýe boldy. Hytaý döwletiniň 1991-nji ýylyň dekabrynda ýurdumyzyň Garaşsyzlygyny ykrar etmegi we 1992-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda diplomatik gatnaşyklaryň ýola goýulmagy netijesinde, iki ýurduň arasynda syýasat, ykdysadyýet, medeniýet we beýleki ugurlar boýunça hyzmatdaşlyk rowaçlandy. Häzirki wagtda döwletara gatnaşyklar giň ugurlarda yzygiderli ilerledilýär.

Nagmatylla AMANLYÝEW,

Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň

Taryh we arheologiýa institutynyň etnografiýa bölüminiň esasy ylmy işgäri.

Çeşmesi:Türkmenmetbugat