Baş­lan­gyç synp­lar­da türk­men di­li

Ber­ka­rar döw­le­tiň tä­ze eý­ýa­my­nyň Gal­ky­ny­şy döw­rün­de hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň ta­gal­la­sy bi­len ýag­ty gel­je­gi­miz bo­lan ýaş ne­sil ba­ra­da edil­ýän ala­da­lar buý­san­jy­ňy art­dyr­ýar. Ýur­du­myz­da ýaş nes­liň bi­lim­li, so­wat­ly bol­ma­gy, mil­li mi­ra­sy­myz­dan, sun­ga­ty­myz­dan, me­de­ni­ýe­ti­miz­den, şeý­le hem hä­zir­ki döw­rüň ösen komp­ýu­ter til­si­mat­la­ryn­dan baş çy­kar­ma­gy, kä­mil bo­lup ýe­tiş­mek­le­ri üçin giň müm­kin­çi­lik­ler dö­re­dil­ýär.

Ýaş nes­liň kä­mil bi­lim­li bol­ma­gyn­da baş­lan­gyç synp­da öw­re­dil­ýän sa­pak­la­ryň äh­mi­ýe­ti ulu­dyr, çün­ki baş­lan­gyç synp gel­jek­ki bi­lim müm­kin­çi­lik­le­ri­ne aý­dyň ýol bol­ýar. Ikin­ji synp­da türk­men di­li sa­pa­gyn­da ýo­gyn we in­çe çe­kim­li ses­ler öw­re­dil­ýär. Sa­pa­gy döw­re­bap usul­da gu­ra­mak üçin mul­ti­me­dia tag­ta­syn­da dür­li slaýd­la­ry, ýu­muş­la­ry taý­ýar­la­ýa­rys. Sa­pak wag­tyn­da bu ýu­muş­la­ry, slaýd­la­ry gör­kez­mek okuw­çy­la­ryň tä­ze te­ma­ny öw­ren­me­gi­ne, sa­pa­gy öz­leş­dir­me­gi­ne oňat tä­sir ed­ýär.

Sa­pa­gyň ba­şyn­da harp we ses­ler ba­ra­da ge­çi­len­le­ri gi­ňiş­le­ýin gaý­ta­la­ýa­rys. Okuw­çy­lar «Se­si aýd­ýa­rys we eşid­ýä­ris. Har­py ýaz­ýa­rys we gör­ýä­ris. Harp se­siň ýa­zuw bel­gi­si­dir» di­ýip okuw ki­ta­byn­da­ky kes­git­le­me­le­ri be­ýan ed­ýär­ler. Şeý­le hem okuw­çy­la­ra çe­kim­li we çe­kim­siz ses­ler ba­ra­da dü­şün­je ber­ýä­ris. Türk­men di­lin­de 9 sa­ny çe­kim­li­le­riň we 21 sa­ny çe­kim­siz­le­riň bar­dy­gy­ny be­ýan ed­ýä­ris. Şeý­le­lik­de, tä­ze te­ma­ny dü­şün­dir­mä­ge gi­riş­ýä­ris. Türk­men di­lin­de çe­kim­li­le­riň ýo­gyn we in­çe çe­kim­li­ler di­ýen iki to­pa­ra bö­lün­ýän­di­gi­ni aý­dyp, mul­ti­me­dia tag­ta­syn­da ýö­ri­te şe­kil­ler ar­ka­ly ýo­gyn we in­çe çe­kim­li­le­ri gör­kez­ýä­ris:

Çe­kim­li ses­ler iki hi­li bol­ýar:

A, o, u, y ýo­gyn çe­kim­li­ler­dir.

E, ä, i, ö, ü in­çe çe­kim­li­ler­dir.

Mul­ti­me­dia tag­ta­syn­da­ky harp­la­ry okuw­çy­lar oka­ýar­lar we dep­der­le­ri­ne bel­läp al­ýar­lar. Sa­pa­gyň do­wa­myn­da okuw­çy­la­ra okuw ki­ta­byn­dan gö­nük­me­le­ri ýaz­dyr­ýa­rys. Ýa­zy­lan söz­ler­de nä­çe çe­kim­li se­siň bar­dy­gy­ny okuw­çy­lar bi­len bi­le­lik­de pi­kir alyş­ýa­rys. My­sal üçin, «Okuw baş­lan­dy» di­ýen söz­lem­de nä­çe söz bar, nä­çe çe­kim­li bar? Bu söz­ler­dä­ki çe­kim­li­ler in­çe çe­kim­li­mi ýa-da ýo­gyn çe­kim­li­mi? Okuw­çy­lar söz­ler­dä­ki çe­kim­li­le­ri aý­dyp ber­ýär­ler. Şeý­le iş­jeň ýag­daý­da ge­çil­ýän sa­pak türk­men di­li­niň baş­lan­gyç bi­lim­le­ri­ni öz­leş­dir­mä­ge müm­kin­çi­lik ber­ýär. Sa­pa­gyň do­wa­myn­da dür­li söz­le­ri dep­der­le­ri­ne ýaz­dyr­mak we çe­kim­li­ler ha­kyn­da­ky pi­kir­le­ri­ni diň­le­mek hem ýo­la go­ýul­ýar. Bu­la­ryň äh­li­si okuw­çy­la­ryň bi­lim­le­ri öz­leş­dir­me­gi­ne ýar­dam ed­ýär. Sa­pa­gyň ahy­ryn­da on sa­ny sö­zi ýa­zyp gel­me­gi we ýa­zy­lan söz­ler­de çe­kim­li­ler ha­kyn­da pi­kir­le­ri­ni be­ýan et­mek­le­ri­ni tab­şyr­ýa­rys.

Zül­fi­ýa AN­NA­MU­HAM­ME­DO­WA,

Aş­ga­bat şä­he­rin­dä­ki te­bi­gy ugur­ly ders­le­re ýö­ri­te­leş­di­ri­len 44-nji or­ta mek­de­biň baş­lan­gyç synp mu­gal­ly­my.

Çeşmesi:Türkmenmetbugat