Ýaş nesilleri zähmete, käre uýgunlaşdyrmak — wajyp wezipe

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe Gahryman Arkadagymyzyň hem-de hormatly Prezidentimiziň tagallalary esasynda ýaşlary zähmete, käre uýgunlaşdyrmak boýunça netijeli işler durmuşa geçirilýär. Munuň şeýledigine Türkmenistanyň Prezidentiniň 2025-nji ýylyň 5-nji sentýabryndaky Karary bilen tassyklanan «Türkmenistanyň zähmet bazaryny 2030-njy ýyla çenli ösdürmegiň Konsepsiýasynyň» we Konsepsiýany amala aşyrmak boýunça ýerine ýetirilmeli çäreleriň mazmuny bilen tanşanyňda aýdyň göz ýetirmek bolýar.

Konsepsiýa esasy maksatlary we wezipeleri, Türkmenistanda zähmet we ilatyň iş bilen üpjünçiligi çygrynda ýetilen sepgitleri, zähmet bazaryny ösdürmegiň hem-de ilatyň iş bilen üpjünçiligini ýokarlandyrmagyň esasy ugurlaryny, zähmet gatnaşyklary, zähmeti goramak we zähmete hak tölemek ulgamyny kämilleşdirmegiň esasy ugurlaryny, halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmegiň esasy ugurlaryny, konsepsiýany maliýeleşdirmegiň çeşmelerini, konsepsiýany amala aşyrmakdan garaşylýan netijeleri beýan edýän baplardan ybarat bolup, ýurdumyzda zähmet bazaryny uzak möhletli ösdürmegiň maksatnamalaýyn çärelerini özünde jemleýär.

Konsepsiýanyň esasy wezipeleriniň hatarynda raýatlaryň ýaşaýyş-durmuş derejesini, durmuş goraglylygyny we iş üpjünçiligini mundan beýläk-de ýokarlandyrmak, zähmet we iş bilen üpjünçilik ulgamynyň kanunçylygyny kämilleşdirmek, halkara hyzmatdaşlygyny, şol sanda Halkara Zähmet Guramasy bilen hyzmatdaşlygy ösdürmek ýaly wezipeleriň kesgitlenmegi ýaş nesil baradaky aladanyň döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugry bolup durýandygyny şöhlelendirýär.

Häzirki wagtda Gahryman Arkadagymyzyň hem-de hormatly Prezidentimiziň başlangyçlary bilen zähmet we ilatyň iş bilen üpjünçiligi ulgamynda düýpli özgertmeler üstünlikli durmuşa geçirilýär. Netijeli zähmet çekip, zähmetiň hözirini görmek, döretmek, gurmak üçin ähli şertler, mümkinçilikler döredilýär. Munuň özi her bir adamy döwrüň, zamananyň gözelleşmegine, ösmegine mynasyp goşant goşmagyna itergi berýär. Şeýlelikde, türkmen jemgyýeti pähim-paýhasyň binýadynda, işjeň zähmetiň netijesinde barha rowaçlanýar. Halkymyz jemgyýetiň sahawatyndan, tebigatyň gözelliginden we sahylygyndan doly derejede peýdalanyp, bagtyýar durmuşda ýaşaýar.

Zähmet bilen höwesli meşgullanmak ýaşaýşy, durmuşy ýürekden söýmek bagtyýarlygyň açarydyr. Sebäbi zähmetiň üsti bilen ýaşaýşyň, durmuşyň gymmaty, sarpasy aýdyň şöhlelenýär. Taryhy, edebi çeşmelerde beýan edilişine hem-de durmuş tejribeleriniň mysallaryna laýyklykda, zähmete söýgi bilen ýapyşmasaň, edilen işde many ýokdur, ol netijesizdir. Emma zähmete ýürekden, yhlas bilen ýapyşsaň, welin, ol seni hünär ussatlygyna, töweregiňdäki adamlar, jemgyýetçilik gurşawy bilen hoşniýetli gatnaşyklara, işjeň hyzmatdaşlyga ýol açýar. Psihologiýa, lukmançylyk we beýleki ylymlaryň tassyklamagyna görä, ýürekden edilen işler adamyň saglygyna, ruhubelentligine oňaýly täsir edýär.

Türkmenistanyň Zähmet kodeksiniň, «Ýaşlaryň zähmete bolan hukugynyň döwlet kepillikleri hakynda», «Ýaşlar barada döwlet syýasaty hakynda» Türkmenistanyň Kanunlarynyň we beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň düzgünlerinde zähmet gatnaşyklarynyň taraplarynyň, ýagny iş berijiniň we işgäriň hukuklary we borçlary kesgitlenilen, şeýle-de ýaşlary zähmete, käre, hünäre uýgunlaşdyrmagyň hukuk esaslary berkidilendir.

Zähmet çygryndaky kadalaşdyryjy hukuk namalarynda zähmet gatnaşyklarynyň taraplarynyň hukuklarynyň we borçlarynyň deňagramlylygyna aýratyn üns bermek möhüm. Çünki hukuklaryň hökmany borçlar bilen barabarlaşmalydygyny ylmy-nazaryýet we tejribe doly tassyklaýar. Islendik edarada we kärhanada zähmet gatnaşyklary hukuklaryň we borçlaryň sazlaşygy esasynda guralanda, zähmetden oňyn netijeleri almak mümkin bolýar.

«Ýaşlar barada döwlet syýasaty hakynda» Türkmenistanyň Kanunynda ýaşlaryň zähmetini guramagyň we goramagyň ýörite düzgünleri berkidilendir. Bu kanunyň 1-nji maddasyna laýyklykda, ýaşlar diýlende 35 ýaşa çenli ýaşdaky adamlara düşünilýär. Olar öz ýaş häsiýetnamalarynyň we jemgyýetdäki durmuş ýagdaýynyň aýratynlyklarynyň jeminiň esasynda toparlara bölünýärler. Ýaş hünärmenler diýlip, okuwy tamamlanyndan soň, iki ýylyň dowamynda alan hünärine (taýýarlygyň ugruna, kärine) laýyklykda zähmet şertnamasy boýunça işe kabul edilen, hünär-tehniki, orta hünär we ýokary hünär bilimi edarasynyň uçurymlaryna aýdylýar. Şonuň bilen birlikde, kanunyň bu maddasynda aýratyn döredijilik ukyby, zehini bolan we ylym, tehnika, bilim, sport, medeniýet, sungat babatda şahsy başarnygyny görkezen, ýokary netijeleri gazanan ýaşlara zehinli ýaşlar diýilýändigi kesgitlenendir.

Edara-kärhanalarda içerki tertip-düzgün kadalary her kärhananyň iş, önümçilik aýratynlyklaryndan ugur alnyp, işlenip düzülýär. Ähli iş ýerlerinde sanly tehnologiýalaryň ornaşdyrylýan, bazar ykdysady gatnaşyklaryň ýokarlanýan şertlerinde özgertmeleriň çalt depginde amala aşyrylmagy, ilkinji nobatda, hünärmenleriň ussatlygyna, gözýetiminiň giňligine, işjeňligine, guramaçylyk ukybyna, düzgün-nyzamy berjaý edişine baglydyr. Şunda Türkmenistanyň zähmet kanunçylygynda talabalaýyk düzgün-nyzamy üpjün etmek üçin hukuk çäreleri, ýagny höweslendiriş we jogapkärçilik çäreleri bellenendir. Işde gazanylan üstünlikler üçin höweslendirmeler, kärhananyň, edaranyň, guramanyň kärdeşler arkalaşygy bilen ylalaşyp ulanylýar. Höweslendirmeler kärhananyň ýolbaşçysynyň buýrugy bilen yglan edilýär.

Kärhanalarda häzirki zaman tehnikalarynyň we enjamlarynyň, sanly ulgamlaryň ornaşdyrylmagy işgärleriň yzygiderli tertipde döwrebap usullary özleşdirmegini şertlendirýär. Ýurdumyzyň ýaşlary bu ugurda işjeňlik görkezýärler. Häzirki zaman ylmynyň we tehnologiýalaryň gazananlaryny özleşdirmek, tehniki taýdan giň gözýetimli bolmak, kär, hünär ussatlygyna alyp barýan ýoldur. Şonuň bilen birlikde, her bir hünärmeniň ynsanperwerligi, adamkärçiligi, edep-ekram, arassaçylyk-ekologiýa kadalaryny berjaý etmegi hem möhümdir. Hünär ussatlygy bilen edebiň, ynsanperwerligiň utgaşmagy jemgyýetiň sagdyn, durnukly ösüşiniň girewidir.

Zähmet düzgün-nyzamyny üpjün etmegiň esasy usuly işgärleriň aň-düşünjeliligini ýokarlandyrmakdan, watançy, zähmetsöýer, ruhubelent, täzeçil hünärmenleriň zähmet hakyndaky kanunlary meýletin berjaý etmegini gazanmakdan ybaratdyr. Emma zähmet düzgün-nyzamy meýletin berjaý edilmedik ýagdaýynda zähmet kanunçylygyna laýyklykda, düzgün-nyzam jogapkärçiligi döreýär. Düzgün-nyzam jogapkärçiligi hukuk jogapkärçiliginiň görnüşleriniň biri bolmak bilen, zähmet kanunçylygyny, zähmet şertnamasynyň talaplaryny bozýan işgärlere ulanylyp bilinýär. Bu çäre düşündiriş usullary garaşylýan netijäni bermedik ýagdaýynda ulanylýar.

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe ýurdumyzda zähmet we iş bilen üpjünçilik ulgamynda işgär bilen iş berijiniň gatnaşyklarynyň döwrebap guralmagyna, şeýle hem zähmet kadalarynyň halkara ülňüleri bilen sazlaşykly bolmagyna aýratyn üns berilýär we oňyn netijeler gazanylýar. Şeýlelikde, zähmete bolan gatnaşyk adamyň öz bilimini we tejribesini, ukybyny we başarnygyny zähmet netijeliligini gazanmaga gönükdirmegi bilen häsiýetlendirilýär we umumylykda «zähmet medeniýeti» diýlip atlandyrylýan düşünjede jemlenýär.

Ýagmyr NURYÝEW,

Türkmenistanyň Döwlet, hukuk we demokratiýa institutynyň direktory, hukuk ylymlarynyň doktory.

Çeşmesi:Türkmenmetbugat