Älem syrlaryny öwrenen alym

Türkmen älemşynasy, fizika-matematika ylymlarynyň kandidaty Hojamuhammet Meläýewiň durmuş ýoly we ylmy-pedagogik mirasy hakynda söhbet

Sadadan sypaýy, ýüzi-gözi hemişe gülüp duran, hoşamaýdan hoşniýetli, diýseň dogumly we örän işeňňir bu mährem ynsan bilen geçen XX asyryň 80-nji ýyllarynda ýurdumyzyň baýry ýokary okuw mekdepleriniň biri hasaplanýan Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetinde hem-de 2010-njy ýyllarda Türkmenistanyň Milli bilim institutynda bile işleşmek bagty miýesser edipdi. Onuň ajaýyp häsiýeti bar, diýseň pespäl, «gyzyl ýaly ýigit» diýilýänlerdendi. Durky-düýrmegi bilen hemmä ýagşylyk edip, elinden gelýän kömegini hiç-haçan gaýgyrmaýan ynsanlaryň biridi.

Geljekki zehinli alym, ajaýyp pedagog Hojamuhammet Meläýew türkmen tebigatynyň iň gözel künjekleriniň biri bolan gojaman Köpetdagyň keremli daglarynyň gujagynda, Balkan welaýatynyň Magtymguly etrabynyň Könekesir obasynda 1946-njy ýylyň 4-nji maýynda daýhan maşgalasynda eneden dogulýar. Ýaşajyk Hojamuhammet 1953-nji ýylda obalaryndaky 5-nji orta mekdebiň 1-nji synpyna okuwa barýar. Mekdepde okan ýyllary ähli okuw dersleri boýunça ýokary bahalar bilen okamaga uly yhlas etdi. Bilimleriň egsilmez hazynasy bolan kitaby özüne dost tutundy, hemişelik hemrasy edindi. Kalby ýagşy niýetli, egsilmez arzuw-hyýally ýaş ýigidi orta mekdepde matematika, fizika, astronomiýa ýaly okuw dersleri has-da gyzyklandyrýar. Mugallymlary bu ýaş ýigitde özboluşly tebigy zehiniň, örän tutanýerliligiň we zähmetsöýerligiň bardygyny görýärler. Onuň şahsyýet hökmünde hemmetaraplaýyn ösmegi we kämilleşmegi barada ellerinden gelen aladalaryny etdiler. Öz gymmatly maslahatlaryny, kömekdir goldawlaryny berdiler.

1968-nji ýylda Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetini üstünlikli tamamlan we fizik, radiofizik, fizika mugallymy kärini ele alan zehinli ýaş hünärmeni bu ýokary okuw mekdebiniň umumy fizika kafedrasynda uly laborant wezipesinde işe alyp galdylar. Ol ylmy-barlag işleri bilen has içgin meşgullanmak üçin 1972-nji ýylyň dekabr aýynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň şol döwürdäki Ýeriň we atmosferanyň fizikasy institutynyň astrofizika laboratoriýasyna uly laborant wezipesine işe geçdi. Bu ýerde meşhur alymlaryň ýolbaşçylygynda alnyp barylýan ylmy-barlag işleriniň jogapkär ýerine ýetirijisi hökmünde düýpli ylmy işleri geçirmäge başlady. Halypa alymlar ýaş ýigidiň aýratyn tebigy zehinini, ylma bolan uly yhlasyny, iňňän zähmetsöýerligini belläp, institutyň ýanyndaky aspirantura okuwa girmegi maslahat berdiler. Şeýlelikde, Hojamuhammet 1975-nji ýylda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Ýeriň we atmosferanyň fizikasy institutynda önümçilikden aýrylmazlyk şerti bilen aspiranturada okuwyny dowam etdirdi. Şol döwürde astronomiki ylmy-barlaglarda uly üstünlik bilen ulanylan teleskoplaryň kömegi arkaly meteoritleriň, asman jisimleriniň hereketlerini yzygiderli we yhlasly öwrendi. 1984 — 1990-njy ýyllarda öz kärdeşleri bilen bilelikde Galleýiň kometasyna gözegçilik etmäge gatnaşdy.

Ol 15 ýylyň dowamynda alyp baran düýpli ylmy-barlaglarynyň, irginsiz gözlegleriniň, ýerine ýetiren işleriniň netijeleriniň esasynda «Gowşak meteorlaryň reňkleri boýunça kosmiki obýektleri anyklamak» diýen tema boýunça 1990-njy ýylyň 26-njy dekabrynda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Fizika-tehnika institutynyň ýöriteleşdirilen Alymlar geňeşinde dissertasiýa işini üstünlikli gorady hem-de fizika-matematika ylymlarynyň kandidaty diýen alymlyk derejesini aldy. Onuň bu ugurdaky düýpli ylmy-barlaglary Türkmenistanda astronomiýa ylmynyň ösmegine önjeýli goşant bolup hyzmat etdi.

Hojamuhammet öz geçirýän ylmy-barlag işlerini mugallymçylyk işi bilen jebis arabaglanyşykda we sazlaşykda alyp barmaga aýratyn ähmiýet berdi. Türkmenistanyň döwlet Garaşsyzlygyna eýe bolmagy bilen ýurdumyzyň umumybilim berýän orta mekdepleri üçin zerur bolan okuw kitaplaryny öz döwletimizde taýýarlamak we neşir etmek wezipesi ör boýuna galdy. Şu ugurdaky wajyp wezipeleri çözmäge öz alym kärdeşleri bilen bilelikde, 1998-nji ýyldan başlap H.Meläýew örän işjeň gatnaşdy. Onuň gönüden-göni ýolbaşçylygynda orta mekdepleriň 9-njy, 10-njy, 11-nji we 12-nji synplarynyň okuwçylary üçin «Astronomiýa» okuw kitaby ýazylyp, çap edildi. Ýurdumyzyň mekdep okuwçylary türkmen alymynyň ýiti zehini we uly yhlasy bilen döredilen şol okuw kitaplarynyň üsti arkaly astronomiýa dersini öwrenýärler, asman jisimleriniň gizlin syrlaryny özleşdirýärler.

H.Meläýew manyly ömrüniň 7 ýyldan gowragyny, ýagny 2002 — 2009-njy ýyllar aralygynda Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň «Gözleg» ylym-bilim merkeziniň astronomiýa bölüminiň müdiri bolup işledi. Şol ýyllarda zähmetsöýer alym talyp ýaşlarda, şeýle hem mekdep okuwçylarynda astronomiýa ylmyna bolan gyzyklanmany terbiýelemek, olary hünäre ugrukdyrmak, döwlet we halkara zehin bäsleşiklerine (olimpiadalara) taýýarlamak boýunça giň gerimli okuw-terbiýeçilik hem-de ylmy-gözleg işlerini alyp bardy. Hut şol ýyllarda zehinli alym orta mekdepler üçin taýýarlan okuw kitaplaryny mazmun taýdan baýlaşdyrmagyň hem-de kämilleşdirmegiň aladasy bilen ýaşady, döretdi. Astronomiýadan toplan baý maglumatlaryna, nazary we tejribede alan amaly bilimlerine daýanyp, «Syrly älem» atly saldamly düşündirişli sözlügini taýýarlady. Onuň uly göwrümli bu kitaby 2004-nji ýylda Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň «Ylym» neşirýaty tarapyndan çap edildi. Guýmagursak zehinli älemşynas alym bu kitapda älem, golaýdaky we alysdaky asman jisimleri, olarda bolup geçýän dürli tebigy hadysalar, olara gözegçilik etmegiň usullary we olardan alnan gyzykly ylmy maglumatlar boýunça astronomiýa degişli 1174 söze düşündiriş berdi.

Ýeri gelende bellesek, alym pedagogyň uly yhlasy we tutanýerliligi bilen neşir edilen «Syrly älem» atly düşündirişli sözlügi mugallymlaryň, okuwçylaryň we talyplaryň söýgüli neşirleriniň birine we ýankitabyna öwrüldi. Ol astronomiýa ylmy bilen gyzyklanýan giň okyjylar köpçüliginiň hem islegli kitaplarynyň biri hasaplanýar.

Halypa mugallym diňe bir umumybilim berýän orta mekdepler üçin däl, eýsem, ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleri üçin hem zerur bolan okuw kitaplary döretmäge öz mynasyp goşandyny goşdy. Ynha, biziň elimizde zähmetsöýer alym-pedagogyň kärdeşi Muhammetdurdy Annamanow bilen bilelikde ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleri üçin ýazan «Astronomiýa» atly uly göwrümli okuw kitaby. Bu okuw kitaby halypa pedagogyň uzak ýyllaryň dowamynda tutanýerlilik bilen alyp baran irginsiz ylmy-pedagogik gözlegleriniň, baý iş tejribesiniň netijesidir.

Bulardan başga-da zehinli alym-pedagogyň gazet-žurnallarda 120-den gowrak ylmy, ylmy-çeper makalalary hem çap edildi. Onuň ýazan şol işleri şu günki we geljekki nesillere ýadygär galdy.

Älemşynas alymyň, halypa pedagogyň ylymda, bilimde, medeniýetde bitiren uly we köplere nusga alarlyk önjeýli hyzmatlaryna döwletimiz tarapyndan mynasyp baha berildi. Hojamuhammet Meläýew 2008-nji ýylda Türkmenistanyň Prezidentiniň «Türkmeniň Altyn asyry» atly bäsleşiginiň ýeňijisi boldy. Ol 2010-njy ýylda «Watana bolan söýgüsi üçin» medaly, 2011-nji ýylda «Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 20 ýyllygyna» atly ýubileý medaly, 2014-nji ýylda bolsa «Magtymguly Pyragy» medaly bilen sylaglandy.

Belli bolşy ýaly, ynsan ömrüniň manysy onuň şu ýagty jahanda eden sogaply işleri bilen kesgitlenýär. Hojamuhammet Meläýewiň syrly äleme bagyşlanan ömründe ýazyp, bize miras galdyran ylmy, ylmy-çeper işlerini geljekde ösüp barýan bagtyýar ýaş nesillerimiz okap, özleşdirerler we olardan netije çykararlar. Çünki ýurdumyzyň belli älemşynas alymynyň, halypa pedagogynyň älem-jahan barada ýöreden oý-pikirleri we garaýyşlary ylmy taýdan düýpli öwrenilmäge we ösdürilmäge mynasypdyr.

Sapargeldi DURDYÝEW,

Türkmenistanyň Milli bilim institutynyň bilim işgärleriniň hünärini kämilleşdiriş bölüminiň müdiri, biologiýa ylymlarynyň doktory.

"Mugallymlar gazeti"

Çeşmesi: Turkmenmetbugat