Türki dünýäniň umumy ruhy mirasy

Düýn Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetinde «Mahmyt Kaşgarlynyň «Diwany lugat at-türk» atly eserinde parahatçylygyň we ynanyşmagyň orny» atly halkara maslahat geçirildi. Oňa Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň ylmy işgärleri, ÝUNESKO-nyň işleri barada Türkmenistanyň milli toparynyň sekretariatynyň wekilleri, ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleriniň professor-mugallymlary, talyplar, edebiýatşynaslar, şeýle hem sanly ulgam arkaly Gazagystandan, Eýrandan, Özbegistandan, Azerbaýjandan, Moldowadan, Türkiýeden dilçi alymlar gatnaşdylar. Maslahatda Mahmyt Kaşgarlynyň meşhur eserini öwrenmekde ýurdumyzda alnyp barylýan işler, alymyň sözlüginiň türki dilleri öwrenmekdäki ähmiýeti, onda ynsanperwer gymmatlyklaryň beýan edilişi, onuň bilen bagly ylmy garaýyşlar barada giňişleýin gürrüň edildi. Şeýle-de forumyň çäklerinde Türki medeniýetiň we mirasyň gaznasy tarapyndan taýýarlanan Magtymguly Pyragynyň «Aşyk bolmuşam» atly kitaby tanyşdyryldy.

Leýla HASANOWA,

Türki medeniýetiň we mirasyň gaznasynyň taslama dolandyryjysy:

— Mahmyt Kaşgarly dünýäde ykrar edilen beýik şahsyýetleriň biri bolmak bilen, ylym äleminde nur saçýan parlak ýyldyzdyr. Munuň şeýledigini Birleşen Milletler Guramasynyň Bilim, ylym we medeniýet meseleleri boýunça guramasynyň (ÝUNESKO) adamzadyň öňünde bitiren hyzmatlaryny göz öňünde tutup, Mahmyt Kaşgarlynyň doglan gününiň 1000 ýyllygy mynasybetli, 2008-nji ýyly «Mahmyt Kaşgarlynyň ýyly» diýip yglan etmegi, 2017-nji ýylda bolsa «Diwany lugat at-türk» (Türki dilleriň diwany) eseriniň ÝUNESKO-nyň «Dünýäniň hakydasy» maksatnamasynyň halkara sanawyna girizilmegi-de tassyklaýar. Umuman, XI asyrda ýaşap geçen alymyň «Diwany lugat at-türk» atly eseri tutuş türki halklaryň geçmiş mirasy hakynda ýazylan iň ygtybarly gollanmalaryň biridir. Bu eser türkmen diliniň we edebiýatynyň taryhyny öwrenmekde hem juda ähmiýetli. Çünki onda beýan edilýän türki halklaryň dil baýlyklary bilen bir hatarda, 300-den gowrak nakyllar, parasatly sözler we ençeme goşgy bentleri jemlenendir.

Görnükli alym «Diwany lugat at-türki» 1072 — 1074-nji ýyllarda ýazypdyr. Ýöne käbir maglumatlarda onuň bu kitaby ýazmak üçin 15 ýyl sarp edendigi hem aýdylýar. Ol Mawerennahr, Horezm, Fergana, Buhara ýaly ýerlere syýahat edip, dilleriň özboluşly aýratynlyklaryny, sözleriň dürli many öwüşginlerini özleşdirmekde baý tejribe toplapdyr. Bu gün bolsa dilçi alymyň eseri türki halklaryň umumy ruhy gymmatlygy hökmünde köptaraplaýyn öwrenilýär. Bu ugurda alnyp barylýan işlere Türki medeniýetiň we mirasyň gaznasy hem mynasyp goşandyny goşýar.

Ýeri gelende, gaznamyz tarapyndan Magtymguly Pyragynyň doglan gününiň 300 ýyllygy mynasybetli akyldar şahyryň «Aşyk bolmuşam» atly goşgular ýygyndysynyň taýýarlanandygyny bellemelidiris. Baku şäherinde neşir edilen kitapda şahyryň türkmen we azerbaýjan dillerindäki 132 sany goşgusy ýerleşdirildi. 408 sahypadan ybarat bolan bu kitap şahyryň «Türkmeniň» atly ajaýyp şygry bilen açylyp, «Seda boldum» goşgusy bilen jemlenýär. Şu günki halkara maslahat diňe bir Kaşgarlynyň mirasyny hem däl, eýsem, beýleki umumy ruhy gymmatlyklarymyzy öwrenmekde-de täze gözýetimleri açýar. Beýik alymlaryň döredijiligini öwrenmekde, olary geljek nesillere ýetirmekde, türki halklaryň dost-doganlygyny medeni köprüler arkaly pugtalandyrmakda döredilýän mümkinçilikler üçin hormatly Türkmenistanyň Prezidentine tüýs ýürekden alkyş aýdýarys.

Ogulbaý GAÝLYÝEWA,

Berdak adyndaky Garagalpak döwlet uniwersitetiniň professory:

— Dil hazynasynyň göwheri hasaplanýan «Diwany lugat at-türk» eseri türki halklaryň genji-hazynasydyr. Onda berilýän ähli maglumatlar anyklygy bilen tapawutlanýar. Bu eser 1914-nji ýyldan bäri jemi 9 dilde kitap görnüşinde neşir edildi. Ol ilki asyl nusgada, soňra türk, gazak, iňlis, özbek, uýgur, pars, azerbaýjan, türkmen dillerinde ýaýradyldy. Diwanyň özbek diline terjimesi 1960 — 1963-nji ýyllarda Daşkent şäherinde özbek alymy Salyh Matalibow tarapyndan Bäşim Atabaýyň gadymy türki dilden türk diline eden terjimesi esasynda özbek diline geçirilýär. Kitap üç jiltden ybarat bolup, onda 9 müň 222 söz bar. Uýgur diline terjimesi bolsa 1981 — 1984-nji ýyllarda Hytaý Halk Respublikasynyň Urumçi şäherinde neşir edilipdir.

Mahmyt Kaşgarlynyň diwany Merkezi Aziýanyň ýurtlarynyň we halklarynyň, şol sanda oguz türkmenleriniň baý taryhy, medeni-etnografik mirasy barada giňişleýin maglumatlary öz içine alýan ylmy-ensiklopedik, taryhy-geografik kartadyr. Çünki ol diwanynda XI asyrda türki taýpalaryň ýerleşen ýerlerini geografik karta arkaly görkezmek isläpdir. Onuň kartasyna ilkinji gezek nemes alymy Losiw Markwart üns beripdir. Ol kartaçylyk bilen meşgullanýan hünärmen K.Miller hem-de arap dili boýunça hünärmen G.Gensler bilen bilelikde kartanyň käbir çylşyrymly sözlerini terjime edip, «Mahmyt Kaşgarlynyň türki dünýä kartasy» atly makalasyny çap etdiripdir. Bu karta ilkinji gezek I.Umnýakow tarapyndan düýpli öwrenilip, onuň makalasynda bu diwan «Türk dünýäniň iň köne kartasy» diýlip bellenilipdir. Tegelek görnüşde çyzylan bu kartada her reňkiň nähili many aňladýandygy görkezilipdir. Deňizleriň ýaşyl, derýalaryň gök, daglaryň gyzyl, şäherleriň bolsa sary reňkler bilen şekillendirilmegi onuň ähmiýetini has-da artdyrypdyr.

Mahmyt Kaşgarly dil bilimine, türki halklaryň taryhyna, ýaşaýyş-durmuşyna degişli gymmatly maglumatlary miras galdyrypdyr. Ol türki halklaryň dünýäde baý taryha, medeni mirasa, söz baýlygyna eýe halklardygyny giňden äşgär edýän gymmatlykdyr. Häzirki wagtda yzygiderli ilerledilýän medeni-ynsanperwer gatnaşyklaryň netijesinde geljekde türki halklaryň ruhy mirasy has giňişleýin öwrenilip, ylmy täzelikler ýüze çykarylar.

Bike DIWANGULYÝEWA,

Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň uly mugallymy:

— Türki dünýäniň söz baýlygy hakynda söhbet edilende, Mahmyt Kaşgarlynyň ady hökman agzalýar. Ýurdumyzda bu meşhur alymyň ömrüni we döredijiligini öwrenmek babatda birnäçe düýpli işler alnyp barylýar. Ynha, şu gün hem Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetinde «Mahmyt Kaşgarlynyň «Diwany lugat at-türk» atly eserinde parahatçylygyň we ynanyşmagyň orny» atly halkara maslahatyň hem-de bölümçeleýin duşuşyklaryň geçirilmegi, olarda ylmy jemgyýetçiligiň dilçi alymyň diwanynyň gahrymançylykly dessanlaryň köklerini öwrenmekdäki ähmiýeti we türkmen halkynyň medeni mirasy baradaky ylmy garaýyşlaryny paýlaşmaklary forumyň täsirliligini has-da artdyrdy.

Mälim bolşy ýaly, geçen ýylyň dekabrynda Pariž şäherinde ÝUNESKO-nyň ştab-kwartirasynda “Leksikografiýada dünýäniň kartografiýasy: “Diwany lugat at-türk” eseriniň 950 ýyllygy” atly halkara maslahat geçirildi. Bu maslahat türki dünýniň we dünýä medeni mirasynyň gymmatly hazynasy bolan türki diliň ilkinji ensiklopedik sözlüginiň 950 ýyllygyna hem-de onuň 2024-2025-nji ýyllarda ÝUNESKO-nyň şanly seneleriniň sanawyna girizilmegine bagyşlandy. Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwany lugat at-türk” atly eseri, esasan-da, ХI asyrda ýaşan türki halklaryň dilleriniň leksikasyna bagyşlanýar. Alym bu işi köp sanly türki dilli halklaryň, şol sanda türkmenleriň arasynda bolup ýazypdyr. Halkymyzyň irki orta asyrlar durmuşyna degişli bolan, etnografik aýratynlyklary bilen tapawutlanýan bu eserden maddy-ruhy medeniýetimiz barada köp maglumatlary öwrenmek bolýar.

Kitaby türkmen diline ilkinji gezek terjime eden alym Sapar Ahally türkmen diliniň we bu diwanyň maglumatlarynyň deňeşdirme seljermesini geçiripdir. Ol eserde türkmen durmuşy hakynda maglumatlaryň köpdügini belläpdir. Alym kitapdaky köp sanly oguz-türkmen nakyllaryny, aýtgylaryny, goşgy bentlerini häzirki zaman türkmen diline terjime etdi. Eserde türkmenleriň irki orta asyrlardaky döwlet gurmak ýörelgeleri, hanlardyr begleriň tuglary, oguz tagmalarynyň wagtyň geçmegi bilen möhürler hökmünde ulanylandygy barada aýdylýar. Mahlasy, Mahmyt Kaşgarlynyň bu ajaýyp eseri milli taryhymyza içgin aralaşmakda, dil baýlyklarymyzy çuňňur öwrenmekde tapylgysyz hazynadyr. Ony dürli ugurlar boýunça öwrenmek bilen, taryhymyzyň, gymmatlyklarymyzyň täze taraplaryny açyp bilýäris.

Ýazga geçiren Baýramberdi GELDIMYRADOW,

Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň žurnalistika hünäriniň talyby.

Çeşmesi:Türkmenmetbugat