Türkmen ulamasy Je­la­led­din Ru­my­nyň dö­re­di­ji­li­gin­de dost­luk tag­ly­ma­ty

Gün­do­ga­ryň meş­hur aly­my, şa­hyr, ys­lam ede­bi­ýa­ty­nyň gör­nük­li we­ki­li Mu­ham­met Je­la­led­din Ru­my­nyň dö­re­di­ji­li­gi dün­ýä alym­la­ry­nyň ün­sü­ni özü­ne çek­ýär. Pä­him-pel­se­pe­wi ga­ra­ýyş­la­ry, mes­ne­wi­le­rin­dä­ki te­ma­la­ryň köp­dür­lü­li­gi bi­len ta­na­lan da­na şah­sy­ýet di­ňe bir Gün­do­gar­da däl, eý­sem, dün­ýä ede­bi­ýa­tyn­da hem uly yz gal­dyr­dy. Şa­hyr mes­ne­wi­le­rin­de di­ňe bir so­pu­çy­lyk-pel­se­pe ga­ra­ýyş­ly maz­mu­ny­ny be­ýan et­mek bi­len çäk­len­män, grek­le­riň, ga­dy­my rim­li­le­riň, er­me­ni­le­riň, arap­la­ryň we Gün­do­ga­ryň beý­le­ki halk­la­ry­nyň halk dö­re­di­ji­li­gin­dä­ki ro­wa­ýat­la­ry, tym­sal­la­ry, he­ka­ýat­la­ry hem ýer­lik­li ulan­ma­gy ba­şa­ryp­dyr.

Ru­my­nyň ady­ny be­lent de­re­jä ýe­ti­ren eser­le­ri «Di­wan-i ke­bir («Uly di­wan») hem-de «Mes­ne­wi» at­ly al­ty ki­tap­dan yba­rat ese­rleri­dir. Bu­la­ryň bi­rin­ji­si­niň «Di­wan-i Şam­se-i Tab­ri­zi» («Şems Töw­ri­zi­niň di­wa­ny») diý­lip at­lan­dy­ryl­ýan ýer­le­ri-de bar. Di­wan 3230 sa­ny ga­za­ly (35 000 se­tir), 44 ka­sy­da­ny (1700 se­tir), 2000 ru­ba­gy­ny özün­de jem­le­ýär.

Şa­hy­ryň dö­re­di­ji­lik aý­ra­tyn­ly­gy hök­mün­de goş­gy dü­zü­li­şiň mes­ne­wi gör­nü­şin­den has köp peý­da­la­nan­dy­gy­ny bel­le­mek ge­rek. Iki se­tir­den yba­rat bo­lan goş­gy bent­le­rin­de öz döw­rü­niň sy­ýa­sy, me­de­ni, ede­bi gat­na­şyk­la­ry ýi­ti maz­mun­da be­ýan edi­lip­dir.

Umu­ma­dam­zat gat­na­şyk­la­ry­nyň saz­la­şy­gy­ny dö­ret­mä­ge gö­nük­di­ri­len ugur­la­ry saý­lap alyp, ýa­şaý­şa dö­re­di­ji­lik­li çe­me­leş­mek, bi­li­mi­ňi baý­laş­dyr­mak, dost­luk däp­le­ri­ni pug­ta­lan­dyr­mak ýa­ly ýö­rel­ge­le­ri öz dö­re­di­ji­li­gin­de ün­dän akyl­dar şa­hyr Ru­my­nyň mes­ne­wi­le­rin­de pa­ra­hat­çy­lyk, yn­san­per­wer­lik, dost-do­gan­lyk, ag­zy­bir­lik, bi­rek-bi­re­gi hor­mat­la­mak ýa­ly pi­kir­ler öňe sü­rül­ýär:

Pa­ra­hat­lyk di­le­ge ýol, şa­dy­ýan­lyk — mer­di­wan.

Goş­gy se­ti­rin­den gör­şü­miz ýa­ly, pa­ra­hat­lyk — ýag­şy iş­le­re, üs­tün­li­ge alyp bar­ýan ýol. Di­ňe bir öz döw­rü­niň däl, eý­sem, hä­zir­ki aja­ýyp döw­rü­mi­ziň hem esa­sy şy­ga­ry bo­lan pa­ra­hat­çy­lyk, dos­ta­na gat­na­şyk­la­ryň ýaý­baň­lan­dy­ryl­ma­gy ýa­ly me­se­le­le­ri Ru­my­nyň şyg­ry­ýet dün­ýä­sin­den tap­mak müm­kin.

Ga­py­my­zy aç­dyk biz, yrak tut­maň siz dos­ty,

Soň­ky nes­li si­ze goş­duk, bu­dur söý­gi­niň muz­dy.

«Ga­py­my­zy aç­dyk, dost­luk­ly gat­na­şa­lyň!», «Soň­ky ne­sil­ler siz şu ýol­dan ýö­räň!», «Bir-bi­rek bi­len ag­zy­bir gat­naş­mak­lyk sy­lag-sar­pa, söý­gi bi­len ga­ra­mak — ne­sil­le­re ata-ba­ba­lar­dan ga­lan mi­ras» di­ýen ma­ny­la­ry özün­de jem­le­ýän bu se­tir­ler­dä­ki ma­ny soň­ky mes­ne­wi­ler­de has-da çuň­laş­ýar:

Ony gör­mek­den mah­rum bol­jak bol­sa göz­le­rim,

Dos­ta la­ýyk däl bol­sa, men kör­lü­ge dö­ze­rin.

Diý­mek, hal­kyň pa­ra­hat­ly­gy, asu­da dur­muş­da ýa­şa­ma­gy adam­la­ry je­bis­leş­dir­ýär, dost­laş­dyr­ýar. Eger adam­lar özü­ni dost­luk­ly gat­na­şy­ga la­ýyk gör­me­se­ler, gö­rer gö­züň gym­ma­ty hem ýok. Ada­my adam hök­mün­de ta­nad­ýan bar­lyk jem­gy­ýet­dä­ki tut­ýan or­ny bi­len öl­çe­nil­ýär.

Ýok bol­sa kal­byň­da haý­ryň to­hu­my,

Ýa­zyň gy­şa dö­ner, bi­lip goý şu­ny.

Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­myz «Türk­men me­de­ni­ýe­ti» at­ly ki­ta­byn­da Ru­my­nyň türk­men me­de­ni­ýe­ti­niň ga­dy­my kök­le­ri we mil­li aý­ra­tyn­lyk­la­ryn­dan söz açyp, türk­me­niň bu be­ýik aly­my­ny «Türk­men ula­ma­sy Je­la­led­din Ru­my» di­ýip ýat­lap, onuň yn­sa­ny ýa­şaý­şa ruh­lan­dyr­ma­ga, nes­li be­lent duý­gu­lar bi­len ter­bi­ýe­le­mä­ge gö­nük­di­ren ýol-ýö­rel­ge­le­ri­ne ýo­ka­ry ba­ha ber­ýär. Gahryman Arkadagymyz şeýle belleýär: «Türk­men ula­ma­sy Je­la­led­din Ru­my­nyň pel­se­pe­si­ne gö­rä, tans Gü­nüň şöh­le­le­ri­niň kal­by heý­ja­na ge­ti­ri­ji nur­la­ry­na meň­zeş­dir. Yn­san köň­lü­niň tö­rün­den möw­jäp çy­kyp, be­de­ni he­re­ke­te ge­ti­ri­ji eg­sil­mez güýç­dür».

Şa­hy­ryň ede­bi mi­ra­syn­da türk­men hal­ky­nyň sy­ýa­sy-jem­gy­ýet­çi­lik, ru­hy-me­de­ni ga­ra­ýyş­la­ry, baý şöh­rat­ly ta­ry­hy, halk dö­re­di­ji­li­gi, däp-des­sur­la­ry giň­den wasp edil­ýär. Türk aly­my Müj­gan Jun­bur Ru­my­nyň eser­le­rin­dä­ki türk­men­ler ha­kyn­da­ky mag­lu­mat­la­ry öw­re­nen alym­la­ryň bi­ri­dir. Ol «Möw­la­na gö­rä türk­men­ler», «Möw­la­na­nyň şy­gyr­la­ry­na gö­rä XIII asyr­da türk­men­le­riň ýa­şa­ýyş­la­ry» at­ly ma­ka­la­la­ryn­da Ana­do­ly sel­juk­la­ry­nyň XIII asyr dur­mu­şy, ýa­şa­ýyş-dur­muş me­se­le­le­ri, döw­rüň ta­ry­hy we sy­ýa­sy wa­ka­la­ry bi­len bir­lik­de Ru­my­nyň «Mes­ne­wi­sin­dä­ki» türk­men däp-des­sur­la­ry­na bo­lan çäk­siz söý­gü­si ba­ra­da hem du­rup ge­çip­dir.

Be­ýik söz us­sa­dy Je­la­led­din Ru­my­nyň eser­le­ri­niň at­la­ry­nyň sa­na­wy sä­hel­çe-de bol­sa, möç­be­ri hem ma­ny gym­ma­ty bo­ýun­ça ba­ha ber­len­de um­ma­syz­dyr. Şa­hy­ryň dö­re­di­ji­li­gi, onuň äh­mi­ýe­ti hem dün­ýä ede­bi­ýa­ty­nyň ta­ry­hyn­da eýe­le­ýän or­ny ba­ra­da türk, pars, iň­lis, rus dil­le­rin­de köp san­ly düýp­li iş­ler dö­re­dil­di. Je­la­led­din Ru­my­nyň eser­le­ri­ni dün­ýä­niň dür­li dil­le­ri­ne ter­ji­me et­mek hem-de ol ba­ra­da gi­ňiş­le­ýin yl­my-der­ňew iş­le­ri­ni ýaz­mak işi hä­zir hem do­wam ed­ýär.

Gül­ja­han AB­DUL­LA­ÝE­WA,

Aş­ga­bat şä­he­rin­dä­ki 55-nji or­ta mek­de­biň mu­gal­ly­my.

Çeşmesi:Türkmenmetbugat