Milli Lidermiziň eserleri - jemgyýeti öwreniş ylymlaryň çeşmesi hökmünde

Türkmen ýurdy Garaşsyzlyk ýyllarynda öz ösüşinde uly üstünlikleri gazandy. Ozalky agrar ýurt bolan Türkmenistan senagat taýdan ösen döwletleriň hataryna girip, industrial gymmatlyklary özleşdirdi we bu gün industrialdan soňky ösüş ýoluna düşdi. Şu döwürde ýurdumyzda ösüşiň täze nusgasy kemala gelýär. Bu döwür ylym-bilimiň, maglumat-tehnologik mümkinçilikleriň düýpgöter täze derejä galýan döwri bolýar. Hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedow: “Dünýäniň fiziki, sanly we biologiki häsiýetli tehnologiýalarynyň utgaşmagyny alamatlandyrýan “dördünji senagat rewolýusiýasy” eýýamy täze pikirleri, täze innowasion önümçilikleri döretmegi talap edýär”[1] diýip bu döwrüň hünärmenleriniň täzeçil we netijeli pikirlenmek, täzeligi aňlamak, täze çözgütleri öňe sürmek başarnygyna eýe bolmalydyklaryny nygtaýar. Diýmek, geljekki hünärmende, şu hili ukyplary taplamak biziň ösüşlere eýe bolýan döwrümiziň şerti bolýar.

Hünärmenleriň bu ukyplary köp derejede, olaryň ynsanperwer taýýarlygy bilen berkeýär. Garaşsyzlyk ýyllarynda biziň jemgyýetimizde bu taýýarlygy üpjün edýän ylymlaryň açyk häsiýete eýe bolan täze ulgamy kemala geldi we ol bu gün kämilleşýär. Bu ulgam Berkarar öwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe hünärmenleriň halkyň asyrlaryň synagyndan geçen ýaşaýyş medeniýetini industrialdan soňky ösüşiň döwrebap gymmatlyklary bilen utgaşdyryp täze çözgütleri kesgitlemek başarnyklaryny taplamaly bolýar. Şonda milletiň asyl gymmatlyklary ýaşaýşyň ýörelgeleri hökmünde, täze döwrüň durmuş filosofiýasyny kemala getirýär. Şol filosofiýa jemgyýetiň täzelenýän döwründe milli mirasy özleşdirmegiň ygtybarly guraly bolýar. Onda, şu gün durmuşa girişýän hünärmenleriň ynsanperwer taýýarlygyny şol filosofiýanyň nukdaýnazaryndan beýan etmeli bolýar. Onuň üçin bolsa jemgyýetçilik ylymlary hil taýdan täze derejä çykmak üçin ýurtda geçýän düýpli özgerişleriň adam ölçegini açyp görkezýän taglymata esaslanmaly bolýarlar.

Şol taglymata eýermek maksady bilen, alym Arkadagymyzyň “Paýhas çeşmesi” atly eserinde getirilen bir pikire gulak asalyň. Onda: “XXI asyrda adamzadyň öňünde ýüze çykan meseleler dogrusynda, men elmydama oýlanýaryn. Pikir edip, oýlanyp gelýän netijelerimiň ählisi hem, ýene adam gymmatlygy baradaky taglymatyma syrygýar. Sebäbi bu dünýäniň şerdir sogabyny döredýän hem adam. Dünýäde diňe sogaply, ýagşy işleriň höküm sürmegi ynsanyň hakyky belentligini dabaralandyrýar. Ynsan bolmagyň mertebeliligi hem dünýäniň şu hakykatynda jemlenendir”[2] diýip adam meselesiniň şu günki ähmiýetini açyp görkezýär. Onda, jemgyýetçilik ylymlary Milli Lidermiziň adam gymmatlygy baradaky taglymatynyň üsti bilen, biziň döwrümiziň hünärmenleriniň dünýägaraýşyny baýlaşdyrmaly bolýarlar. Biz hem şol taglymata ýüzleneliň.

Gahryman Arkadagymyz adam durmuşy barada oýlanyp: “Men durmuşyň manysy barada söz açanymda, ony adamzadyň öz geljegine galdyrjak gymmatlyklary bilen bilelikde göz öňüne getirýärin”[3] diýip adamyň ýaşaýşynyň manysyny, onuň öz durmuşynda bitiren işleri bilen bahalamalydygyna ünsi çekýär. Soňra bu mesele babatda öz pikirini durmuş sapaklary esasda dowam edip: “Durmuş tejribesi adama köp zady öwredýär. Öwreneniňi öwretmegiň ýoly bolsa gözlän zatlaryň täsiri, geçilen ýollaryň tejribesi hem-de netijesi hakda kitap ýazmakdyr. Şundan ugur alnyp ýazylan kitap – “Ömrümiň manysynyň dowamaty” siziň eliňizde. Men bu kitabymda hem öwrenen we özleşdiren zatlarym, ylham badalgasy, ynsany öňe ilerledýän sebäpler, dünýä hem-de durmuşa bolan garaýyşlarym we geljegi görüşlerim – “Men geljegi nähili göz öňüne getirýärin?” diýen sowala jogaplarym barada ozal eden söhbetlerimizi dowam etdirmegi makul bildim. Pikirlerimi halkym bilen paýlaşasym geldi”[4] diýip öz kitaplarynda, ýagny ylmy-filosofiki eserlerinde öwrenen we özleşdiren zatlary barada garaýyşlaryny we geljegi görüşlerini beýan edendigini belleýär. Bu ýerden bolsa biziň garaýan meselämize degişlilikde wajyp netije çykarmaga esas döreýär. Ýagny, Milli Lidemiziň ylmy-filosofiki eserlerinde adamyň öz ösüşinde adamkärçilige eýe bolup, kämil derejä galmagy, öz bitiren işleri bilen ýaşaýan jemgyýetini, dünýäni gözelleşdirmegi, adamlar bilen düşünişip, haýyr işleri edip ylalaşykly ýaşamagy barada biziň hem, adamzadyň hem häzirki industrialdan soňky ösüşi üçin gerek bolan pähim-paýhas jemlenendigini ynamly aýtsa bolar.

Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhammedow baý durmuş we syýasy tejribä eýe bolup, öz pikirlerini aýdyň we düşnükli beýan edip bilýän syýasy lider, hormatly Il Ýaşulysy bolany sebäpli, onuň ýazan kitaplary, döreden ylmy-filosofiki eserleri çuňňur mana eýe bolup, okyjylary tolgundyrýan, oýlandyrýan we ynançlaryny oýarýan ylham çeşmeleri bolup hyzmat edýärler. Ýokarda bellenilşi ýaly, alym Arkadagynyz öz eserleriniň üsti bilen “Men geljegi nähili göz öňüne getirýärin?” diýen sowalyň jogabynyň beýanynda ýurduň ösüş ýoluny kesgitläp, adamlarda geljege bolan ynamy berkidýär. Bu ýerde öňe sürülen oý-pikirleri hormatly Prezidentimiz döredijilikli we netijeli baýlaşdyryp, halkymyzy ak ýol bilen ösüşlere we özgerişlere alyp barýar. Ine, şonuň üçin biziň belentliklere galýan jemgyýetimiz we geljekde şol gazanylan üstünlikleri täze derejä çykarmaly hünärmenler üçin alym Arkadagymyzyň ylmy-filosofiki eserlerinde jemlenen pähim-paýhas we taryhy çeşme hökmünde örän gerekli.

Ýokarda aýdylanlar, Milli Lidermiziň ylmy-filosfiki eserleriniň geljekki hünärmenleriň ynsanperwer taýýarlygyny ýurda geçýän şu günki özgerişler bilen baglanyşykda kesgitläp, olarda beýan edilen pähim-paýhasa jemgyýetçilik ylymlaryny okatmagyň we öwrenmegiň wajyp serişdesi hökmünde garamaga esas döredýänligini bellemeli. Bu ýerde gelinen netije alym Arkadagymyzyň eserlerinde ýokary okuw mekdeplerde okadylýan jemgyýeti öwreniş dersleriň ählisine esas goýujy, olaryň many-mazmunyny açyp görkezýän pähim-paýhasyň beýan edilenligi bilen bagly. Şu ýerde ilki bilen Milli Lidermiziň ylmy-filosofiki eserlerinde öňe sürülen jemgyýetçilik ylymlaryň döwrebap dereja galmagyna esas döredýän başlangyçlary açyp görkezmäge girişeliň.

Bu başlangyçlaryň birinjisi, alym Arkadagymyzyň eserlerinde türkmen halkynyň genji-hazynasy bolan milli mirasy babatda bahasyna ýetip bolmajak garaýyşlaryň beýan edilenligi bilen bagly. Milli mirasy özleşdirmegiň zerurlygy biziň döwrümizde adamlaryň täzeçil pikir ýöretmek ukyplarynyň milletiň mukaddeslikleriniň, ahlak we ruhy gymmatlyklaryň, däp-dessurlarynyň esasynda açylýanlygy bilen düşündirilýär. Şu ýerdäki mümkinçilikleriň amal bolmagy jemgyýetiň ruhy ösüşiniň esasy bolan, onuň ýaşaýyş filosofiýasynyň, ýagny Milli Lidermiz tarapyndan öňe sürülen durmuş filosofiýasynyň täsirliligi bilen bagly[5].

Bu filosofiýa halkyň durmuş, medeni, ruhy tejribesinde we häzirki döwrüň paýhas ýörelgelerinde açylýar. Olar hem ösüşe we özgerişe täze esaslary döredýärler. Okadylýan dersiň halkyň taryhy, ýurduň şu günki ösüşi bilen baglanyşykda beýan edilmegi, onuň täsirligini kesgitleýär. Şol baglanyşyk açylmadyk ýagdaýynda talyplara jemgyýetçilik ylymlaryň, olaryň hünärmen bolup ýetişmekleriniň wajyp şerti bolýanlygyny düşündirmek ýeňil däl, asla mümkin hem bolmaýar. Bu ýerden bolsa jemgyýetçilik ylymlaryň üsti bilen halkyň durmuş filosofiýasyny özleşdirmegiň zerurlygy ýüze çykýar. Bu hem ilki bilen halkyň paýhas gymmatlyklary esasynda filosofiýa dersini okatmagyň täze hilini kemala getirmek bilen bagly. Filosofiýa dersinde türkmen akyldarlarynyň, ilki bilen hem Magtymguly şahyryň filosofiki mirasynyň giňişleýin açylyp görkezilmegi bilen, filosofiýa täze hile eýe bolar. Bu gereklilik Milli Lidermiziň Magtymguly Pyragynyň medemi mirasyny kanun esasynda berkidip ebedileşdirmek barada beren maslahtyndan ugur alyp, Türkmeniastanyň Mejlisi tarapyndan işlenip düzülen “Magtymguly Pyragynyň medemi mirasy hakynda” Türkmenistanyň Kanunyndan gelip çykýar. Diýmek, ol biziň täzelenýän döwrümiziň hakykaty.

Bu gün umuman jemgyýetçilik ylymlaryny, şol sanda filosofiýa dersini okatmak täze hile eýe bolup, geljekki hünärmenleriň gurujylyk, döredijilik medeniýetini taplamaly bolýarlar. Bu ýerde filosofiki medeniýetiň aýratyn ähmiýete eýe bolýandygyny bellemeli. Şonuň bilen bagly wezipe dogry amal edilmedik ýagdaýynda talyplaryň filosofiýa we filosofiýa dersine degişlilikde garaýyşlary kesgitsizlige eýe bolmagy mümkin. Mysal üçin, talyplaryň oňa çäksiz meýillere eýe bolan ylym kimin garap, onda garalýan meseleler boýunça filosofiki oýlanmalarda subutsyz we yzygiderliksiz ähli zat barada pikir ýöretmek mümkinçiligi hökmünde garamaklary ähtimal. Bu bolsa dogry däl. Şu ýagdaýyň göz öňünde tutulmagy gerek.

Alym Arkadagymyzyň ylmy-filosofiki eserlerine ýüzlenmek bu ýerde döräp biljek düşnüksizlikleri aradan aýyrmaga esaslary döredýär. Sebäbi bu eserlerde adamyň her günki barlygynda filosofiýanyň gerekligi aýdyň açylyp görkezilýär. Hawa, onda öňe sürülýän pikirleri özleşdirmek ýeňil däl , ýöne bu iş adamyň ruhy ösüşi üçin zerurlyk. Milli Lidermiziň eserleri ýagşylygy, hakykylygy we gözelligi aňlamaga sebäp bolýan esaslar. Talyplaryň şol eserleriniň tekstleriniň üstünde işlemekleri diňe bir olara intellektual taýdan ösmäge mümkinçilik bermek bilen çäklenmän, eýsem, olaryň öz aňynyň, pikiriniň syrlaryny, olaryň paýhasynyň we barlygyň arabaglanşygyny açmaga hem mümkinçilik döredýär. Ine şonuň üçin Milli Liderimiziň medeni miras baradaky taglymaty jemgyýetçilik ylymlaryň paýhas çeşmesi bolýarlar.

Alym Arkadagymyzyň ylmy-filosofiki eserleriniň geljekki hünärmenleriň ynsanperwer taýýarlygyny döwrebap derejä galdyrmak bilen bagly ikinji başlangyç, olarda biziň halkymyzyň asyl gymmatlyklarynyň häzirki döwrüň çagyryşlary we talaplary, ýagny raýat jemgyýetiniň, demokratik döwletiň gymmatlyklary bilen sazlaşykda açylyp görkezilýänligindedir. Bu hem örän ähmiýetli. Sebäbi, talyplar şol sazlaşygy aňlap ýurdumyzda geçýän innowasion çözgütlere esaslanýan düýpli özgerişiň biziň ata-babalarymyzyň ýol-ýörelgeleriniň dowamaty bolýandygyna düşünerler. Durmuşa girişýän ýaşlaryň şu hakykaty aňlamaklary häzirki döwrüň talaby bolýar diýsek ýalňyşmarys.

Bu hakykat türkmen halkynyň Milli Lideriniň “Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi ” atly eserinde ynsabyň, ynsaply ýaşaýşyň raýat jemgyýetiniň kemala gelmeginde eýeleýän orny barada oýlanmalarynda aýdyň beýan edilen. Şonuň üçin şol oýlanmalary söhbetdeşlik sapaklarynda geljekki hünärmenler bilen bilelikde özleşdirmäge çalyşmaly. Şonda bu eserde kesgitlenen - “Ynsap jemgyýetiň baş gymmatlygy”, “ynsap jemgyýeti dolandyrmagyň kanuny” diýen jümleleriň üstünde durlyp geçilmegi we biziň akyldarlarymyzyň, ilki bilen hem Magtymguly şahyryň ynsaba bolan garaýyşlarynyň alym Arkadagymyzyň kitabynda beýan edilişini talyplar bilen söhbetdeşlikde seljerip, olaryň “ynsap” düşünjesini düýpli aňlamaklaryny gazanmak gerek.

Şonda Magtymguly şahyryň jemgyýeti özgerdiji adama erkin, döredijilikli şahsyýet hökmünde garanlygyna aýratyn üns bermeli. Şu hili adamyň jemgyýetçilik durmuşyny özgertmegiň döwrebap ýörelgelerine we halkyň durmuş tejribesine eýe bolan adam bolýandygyny we onuň halal ýaşaýşa ymtylmalydygyny bellemeli. Adamyň bu dünýäde edýän hereketini öz ahyrýet ynanjynyň nukdaýnazaryndan bahalanda halal we dogry ýaşap biljekligi Milli Liderimiziň “Ömrümiň manysy” atly eserinde açylyp görkezilýär[6]. Jemgyýetçilik ylymlarynda şu hili adam, onuň ynsaply adam bolup ýetişmegi barada talyplar bilen gürrüň açmak örän ähmiýetli. Şu hili söhbetdeşlikleriň biziň häzirki özgerýän jemgyýetimiz üçin ähmiýeti bolsa, alym Arkadagymyzyň “Ynsaply ýaşaýyş raýat jemgyýetiniň, demokratik döwletiň iň ýokary kemala gelmegi bolup durýar”[7] diýen pähiminiň türkmen jemgyýetiniň durmuşynda amal edilmegi bilen bagly. Bu bolsa talyplaryň raýat jemgyýetiniň biziň ýurdumyzda kemala gelişiniň aýratynlygyna düşünmekleri üçin Gahryman Arkadagymyzyň taryhy we dňwrebap gymmatlyklarynyň sazlaşygy barada pähim-paýhasyny çuňňur özleşdirmeklerini talap edýär.

Geljekki hünärmenleriň ynsanperwer taýýarlygyny kämilleşdirmäge esas bolýan üçünji başlangyç, Milli Liderimiziň eserlerinde Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyş döwründe türkmen jemgyýetinde industrialdan soňky döwrüň gymmatlyklarynyň giňişleýin açylyp görkezilýänligi bilen bagly. Alym Arkadagymyz şol döwrüň wezipeleleri barada oýlanyp: “Öňümizde bu mukaddes Watanyň has abadan geljegi üçin bilelikde, birlikde – agzybirlikde geçmeli ýollarymyz, külterlemeli menzillerimiz, dowam etmeli döwlet dessurlarymyz bar. Şolar baradaky pikirimi “Ömrümiň manysynyň dowamaty” hakyndaky oýlanmalarymda beýan etdim”[8] diýip belleýär. Bu oýlanmalar örän düýpli we çuňňur. Bu eserde geljek barada öňe sürülen sowallaryň jogaby häzirki döwürde durmuşa girişýän hünärmenler üçin aýratyn ähmiýetli. Bu sowallaryň jogaby şindi 2013-nji ýylyň awgust aýynyň aýagynda Milli Liderimiz Ýaponiýa saparynyň öň ýanynda ýapon žurnalistleri bilen duşuşanda, nädip döwür bilen aýakdaş gitmeli we geljege ynamly garamaly? diýen jümläniň üsti bilen açylyp, bu ýerdäki meseleleriň çözgüdine esaslar kesgitlenýändigi belen bagly. Özi hem şonda garalýan mesele bilen baglanyşykly örän düýpli pikirler öňe sürüldi.

Geljekki hünärmenleriň bu ýerde öňe sürülen pikirleri mümkin boldugyça çuňňur özleşdirmelidirler. Şonda ilki bilen alym Arkadagymyzyň: “Däp-dessurlar we innowasiýalar ösüşiň iki tarapydyr. Olaryň biri bolmasa beýlekisi hem bolmaýar. Jemgyýetçilik ähmiýetine eýe bolan iň gowy we peýdaly innowasiýalar wagtyň geçmegi bilen däbe öwrülýär. Bu däplerde ozalky nesiliň tejribesi hem-de ruhy gymmatlyklary kämilleşýär we saklanyp galýar. Islendik däbiň dowam etmegi onuň özüniň ösmegini, ýagny, diňe däbiň gaýtadan döredilmegini däl-de, eýsem, täzelenmegini, möhüm häsiýete eýe bolmagyny hem göz öňünde tutýar”[9] diýip innowasion ösüşi amal etmeli geljekki hünärmenleriň täzelenişe we ösüşe ygrarly bolup, täzelikleri açyjylar bolup ýetişmeklerine aýratyn üns berýär.

Milli Liderimiz ýurtda geçýän täzelenişde asyl gymmaatlyklaryň aýratyn ähmiýetlidigini belläp, “Täzelik diňe ozalky gazanylan zatlaryň esasynda döredilýär” diýip wajyp netije çykarýar[10]. Bu jümle türkmen jemgyýetiniň ösüşini we özgerişini, onuň öz özboluşlylygyny saklap adamzat jemgyýetine goşulyşyny, häzirki döwrüň çagyryşlaryna we talaplaryna berýän jogabyny aňladýan pähim-paýhas bolýar. Her bir ýagdaýda hem onuň many-mazmuny täze döwürde halkyň asyrlaryň synagyndan geçen ýaşaýyş medeniýetiniň döwrebap görnüşde ýüze çykarylmagy bilen aýan bolýar. Geljekki hünärmen alym Arkadagymyzyň halkyň kemala getiren taryhy gymmarlyklaryna esaslanyp ylmy ösüşe hyzmat edijiler bolup ýetişmekleri baradaky pähimini aňlan ýagdaýlarynda öz ynsanperwer taýýarlygyny ýokarlandyrmak baradaky aladalanjakdygyny aýtsa bolar. Şu iş hem alym Arkadagymyzyň Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy taglymaty esasynda amal edilip bilner.

Umuman bolsa türkmen halkynyň Milli Lideri Gurbanguly Berdimuhamedowyň ylmy-filosofiki eserleriniň jemgyýeti öwrenýän ylymlary kämilleşdirmekde we okatmakda ähmiýeti barada ýokarda açylyp görkezilen başlangyçlar jemlenip aňlanylanda alym Arkadagymyzyň eserleriniň jemgyýetçilik ylymlaryň wajyp çeşmesi hökmünde kesgitlenmeginiň we şol derejä laýyklyklykda özleşdirilmeginiň gerekliligi barada netije gelip çykýar.

Şu netije bilen bagly wezipeler alym Arkadagymyzyň ylmy-fiosofiki eserlerini jemgyýetçilik ylymlaryň taryhy çeşmesi hökmünde açyp görkezmegiň ylmy-usulyýet meselelerini işläp düzmegi talap edýändigini bellemeli. Şonda , jemgyýetçilik ylymlarynyň söhbetdeşlik sapaklarynyň ylmy-usulyýet meselelerini seljermäge aýratyn üns berilmelidir. Şol işler bilen bir hatarda, geljekki hünärlmenleriň Gahryman Arkadagymyzyň eserlerini özleşdirmeklerine talaplaryň ýokarlandyrmagy gerek. 

Umuman, alym Arkadagymyzyň ylmy-filosofiki eserleriniň jemgyýeti öwrenýän ylymlaryň çeşmesi hökmünde kesgitlenmegi we onuň bilen bagly çäreleriň durmuşa geçirilmegi, geljekki hünärmenleriň ynsanperwer taýýarlygyny ýokarlandyryp, olaryň täzeçil we netijeli pikirlenmek, täzeligi aňlamak, täze çözgütleri öňe sürmek başarnygyna eýe bolup, hormayly Prezidentimiziň täze pikirleri, täze innowasion önümçilikleri döretmek baradaky öňe süren wezipelerini amal etdiriijiler hökmünde, eziz Watanymyzyň täze brlentliklere çykaryjylar bolup ýetişjekdiklerine biz ynanýarys.

Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky

Halkara nebit we gaz uniwersitetiniň

Professory N. Suwhanow.

Türkmenistan. 2024-nji ýylyň 16-njy iýuly.

[1] Türkmenistan. 2022-nji ýytlyň 24-nji sentýabry.

[2] G.Berdimuhamedow. Arşň nepisligi. – A.: TDNG. 2016, 339 s.

[3] G. Berdimuhamedow. Ömrümiň manysynyň dowämäty. _A.: TDNG. 2023, 4 s.

[4] Şol ýerde, 5 s.

[5] G.Berdimuhamedow. Ösüşiň täze belentliklerine tarap. A. 2014, 169 s.

[6] G.Berdimuhamedow. Ömrümiň manysy. A.:TDNG. 2022, 147 s.

[7] G.Berdimuhamedow. Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi. A.:TDNG. 2020, 196 s.

[8] G.Berdimuhamedow. Ömrümiň manysynyň dowamaty. A.:TDNG. 2023, 5 s.

 [9] G. Berdimuhamedow Ösüşiň täze belentliklerine tarap. 7-nji tom.. A. :TDNG. 2011, 386-387 s.

[10] Şol ýerde, 387 s..