Üçe çenli — aýny wagty!

MASARU IBUKA (Irki terbiýe bilen bagly 76 maslahat)

ÝAPON MILLI TATAMISI (ÖÝE ÝAZYLÝAN DÜŞEGIŇ BIR GÖRNÜŞI) — ÇAGANYŇ ÖSÜŞI ÜÇIN ÖRÄN OŇAT MEÝDANÇA

Kiçijek çaganyň ösüşi üçin tataminiň örän köp artykmaçlyklary bar. Tatami taýýarlananda şaly samanyny zynç bolýança mazaly tapbatlaýarlar we zygyr süýümi bilen mäkäm edip çatýarlar. Onsoň ol körpe çaganyň beýnisiniň ösüşini höweslendirýän beden maşklaryny işjeň halda ýerine ýetirmek üçin oňat meýdança bolar ýaly derejedäki gaty hala gelýär. Ozalam aýdyşym kimin, kiçijek çaga emedeklände, onuň beýnisi işjeň ýagdaýda bolýar. Tatami bolsa emedeklemek, süýşeneklemek üçin tüýs laýyk meýdança: tekiz ýerdäki ýaly, o diýen bir gaty hem däl, krowatdaky ýaly, beýle bir ýumşak hem däl.

Soňky döwürler öýleriň köpüsinde ýapon ýörelgesine laýyklykda tatami düşelen otag ýok. Elbetde, bu ululara amatly, emma körpe çagalar welin, türgenleşik üçin ajaýyp meýdançadan mahrum bolýarlar. Ýumşak krowatda çagajyk gozganyp hem bilenok: beterinden saklasyn, ýöne onda bäbegiň demigip, heläk bolaýmagy-da ähtimal.

Özleriniň amatyna bakyp, ulular tataminiň artykmaç taraplaryny we onuň çaganyň ösüşine ýetirýän oňyn täsirini inkär edýärler. Gartaşan adamly öýlerde bolsa tatamili otag hökman bardyr. Ýöne bu diňe bir garryja mamalardyr babalar üçin gowy bolman, kiçijek çagalar üçinem gowy zat ahyry. Islendik bir ýurtda bolşy ýaly, Ýaponiýada hem çaganyň terbiýesi üçin üns berläýmeli we bu babatdaky garaýyşlarymyza ýaňadan göz aýlaýmaly milli gymmatlyklaryň (oýunlar, oýunjaklar we ş.m.) köp sanlysy bardyr. Tatami hem şeýle zatlaryň biridir.

Näme üçin çagany wagtyň synagyndan geçen güýmenjelerden jyda etmeli? Häzir döwür bilen aýakdaş bolmaga çalyşýan käbir eneler çaganyň emýän ene süýdüni emeli garyndylar bilen, tatamini krowat bilen çalyşýarlar. Ýöne çaganyň talabalaýyk ösmegi üçin, onuň ejesi döwrebap däl-de, akylly-başly bolmalydyr. Gürrüň diňe bir tatami hakynda-da däl. Ýaş eneler wagtyň synagyndan geçen zatlar baradaky garaýyşlaryny ýaňadan gözden geçirseler we çaga terbiýesinde şol zatlary göz öňünde tutsalar, ýagşy bolardy.

KÖRPE ÇAGALYK DILINDEN ULULARYŇ DILINE ÖZ GÜÝJI BILEN GEÇMELIDIR

Çagalaryň irki ösüşiniň iki sany esasy maksady — intellektiň ösüşi hem-de özbaşdaklygyň terbiýelenişi. Muňa ýetmek üçin, birinjiden, çaganyň daşky dünýäden beden taýdan höweslendirijileri almagyny üpjün etmek gerek, ikinjiden, çaganyň öz gyzyklanmasyny goldamak we özleşdirmek üçin maglumatlary onuň özüniň saýlamagyna ygtyýar bermek gerek. Bu iki usulyň biri-birine gabat gelmeýän ýaly görünmegi-de mümkin, ýöne olary çaganyň ösüş basgançaklaryna laýyklykda peýdalansaň, biri-biriniň üstüni ýetirip, bilelikde ajaýyp netije bererler.

Meselem, çaga jedirdisi. Körpe ýaňy dil çykaryp ugranda, ol çaga dili diýilýän dilde gürleýär. Şol sebäpli ulular çagalar diňe şol dile düşünýändir öýdüp, körpäniň hörpünden gopup, dillerini aýnadyp başlaýarlar. Bala ulalýar, ata-eneler onuň bilen çaga dilinde gürleşmegi goýýarlar-da, ondan ulular ýaly gürleşmegi talap edip ugraýarlar. Onsoň körpe adaty dile geçýär. Töwerekde her gün ulularyň gürrüňlerini eşidensoň, bu oňa başardýar. Eger ulular özara söhbetlerde çaga dilini ulanýan bolanlygynda, körpe hiç haçanam kadaly gürläp bilmezdi.

Näme üçin eneler elmydama körpe bilen çaga dilinde gürleşýärler? Kiçijek bäbekler bilenem ulularyň dilinde gürleşip bolýanlygyna meniň ynamym bar. Körpäniň muny töwerekdäkileriň özara söhbetlerinden özleşdirerine garaşyp oturman, gowusy, başdan onuň bilen kadaly gürleşmekdir, şonda ulularyň dili onuň beýnisinde şekil ülňüsi hökmünde möhürlener. Onsoň çaga has tiz gürläp başlar. Ine, şuny hem men beden taýdan höweslendirmek diýip atlandyrýaryn.

Eger şeýle usul arkaly ulularyň dili çaganyň aňynda berçinlense, bu onuň, umuman, dil özleşdirmek ukybyny güýçlendirer. Galyberse-de, şeýle ýagdaýda körpäniň özi hem yhlas eder-de, çagalyk dilinden ýüz öwrer. Eger ata-ene şunuň gamyny iýmedik bolsalar, körpä kadaly gürlemegi öwretmek üçin olar gaty kän wagt hem güýç sarp etmeli bolarlar. Ata-enäniň gatyşmagy bilen däl-de, körpe öz erki bilen çagalyk dilinden dänende, onuň ösüşi ugrugýar. Ösüş üçin esasyň üpjün edilmegi — çagada özbaşdaklygyň terbiýelenmegi.

Şu nukdaýnazardan garalanda, akyl taýdan ukyp-başarnyklarynyň ösüşi we özbaşdaklygyň terbiýelenmegi — biri-birine çapraz bolmadyk zatlar. Olar biri-biriniň üstüni doldurýarlar we umumy maksatlara ýetmekde kömek edýärler. Men köplenç ýakymsyzlyk ýokundysy bar hökmünde kabul edilýän «höwes» sözüni ulanýan. Hakykatda, hut dürli görnüşli daşky höweslendirijiler çaganyň özbaşdak kämilleşmegi üçin esasy emele getirýär ahbetin.

BEDEN MYŞSALARY IŞLESE, BEÝNI HEM IŞLEÝÄR

Fransiýaly bir çaga lukmany şeýle diýipdir: «Mekdebiň gowudygyny ýa däldigini okuwçylaryň alan şikesiniň sanyndan bilmek bolar». Nädogry düşünmäň! Şikes näçe köp bolsa, mekdep şonça gowudyr, ine, onuň göz öňünde tutan zady.

Fransiýada-da, Ýaponiýada-da kiçi synp okuwçylary her gün okuwlar bilen şeýle bir gümra halda welin, olaryň hatda sport meýdançasynda iki ýana ylgamaga-da boş wagtlary galanok. Synpda çagalaryň okuwdan başga hiç zat bilen meşgullanmaýan mekdeplerinde okuwçylar asla şikes almaýarlar. Hakykatda, şol ýaşdaky çagalar üçin tizräk okuwlary tamamlap, oýnamaga hem guduramaga tarap okdurylmak islegi tebigy ýagdaýdyr, onsoň sähel-mähel şikes alaýmagy-da kadaly zatdyr.

Gürrüň bu ýerde, elbetde, kiçi synp okuwçylaryna degişli, ýöne iki ýagdaý welin has kiçijek çagalaryň terbiýesine-de dahyllydyr. Birinjiden, irki döwür terbiýesine çemeleşmekde, diňe akyl taýdan ösüşe gönükdirilen sapaklaryň «agdyklyk etmegini delillendirýän» sebäpleriň gözlenilmegi gerekdir. Ikinjiden bolsa, eger diňe akyl taýdan türgenleşiklerde ünsi jemläp, beden taýdan türgenleşmäge geleňsizlik bilen garalsa, onda esasy işden hem — akyl taýdan ösüş babatda-da suwytly zat çykmaz. Bu islendik ýaşdaky çagalar babatda hem adalatlydyr.

Ozalam birnäçe gezek belläp geçişim ýaly, daşary ýurt dillerini öwretmegiň iş ýüzünde nähili alnyp barylýandygyna göz aýlasak hem, ýaňky aýdylan «agdyklyk etmegi delillendirýän» sebäbi görmek mümkindir. Eger diliň şekiller döwründe çaganyň aňynda möhürlenmeginiň aladasy edilse, mekdebe gideninde maglumatlary özleşdirmek oňa kyn düşmez. Edil şonuň ýaly, oňat terbiýe alsa we jemgyýetde özüni alyp barmagyň kadalaryna düşünse, çaga durmuşda duş gelýän dürli ýagdaýlarda ýalňyşman hereket edip biler.

Indi, geliň, beden maşklary barada gürrüň edeliň. Çaganyň beýnisiniň işjeň işlemegini nädip gazanmaly? Käbir kişi şeýle pikir ýöredýär: «Işjeň hereket edenimizde, gan göwrä köp inýär, şol sebäpli-de, kellede gan aýlanyşy haýallaýar». Megerem, olar göwräniň ösüşi bilen beýniniň ösüşi bir-birine baglanyşygy bolmadyk, bütinleý aýry zatlar diýip hasap edýän bolsalar gerek. Elbetde, bu beýle däl.

Bir alym, sport psihologiýasy boýunça hünärmen tejribe geçiripdir. Çagalar bagyndaky körpeleriň akyl taýdan işjeňligini öwrenmek üçin, ol belli-belli döwürlerde Krepeliniň synagyny geçiripdir. Sport çäreleriniň möwsüminde çagalaryň synagyndan geçiş tizligi mese-mälim ýokarlanypdyr. Çünki beden maşklary beýni öýjükleriniň işini höweslendirýär. Sadalaşdyryp aýdylanda, eger siz işjeň hereket etseňiz, beýniniň işleýşi hem işjeňleşýär.

Soňky döwürler ähli beden maşklarynyň içinden maýdaja hereketleri (motorikany) ösdürmek üçin niýetlenen maşklara köp üns berilýär. Şeýle maşklar beýni öýjüklerini oňat höweslendirýär, şonuň üçinem skripkada ýa-da fortepianoda saz çalmagy öwrenenleriň arasynda akylly çagalar örän köp.

Adam iki aýagynda ýöremegi we iki elini-de erkin hereketlendirmegi öwrenenligi üçin, özüni tebigatyň şasy eden ýokary intellekti ösdürmegi başarypdyr. Adamlar beýleki jandarlaryň ukyply bolmadyk çylşyrymly işlerini elleri bilen ýerine ýetirip başlapdyrlar. Şonuň bilen birlikde ynsanyň beýnisi hem ösüpdir.

Biziň beýnimiziň elimizdäki we ýüzümizdäki myşsalara gözegçilik edýän bölegi, beden hereketlerine dahylly bolan beýleki bölekler bilen deňeşdireniňde, has uludyr. Şundan hem beýniniň ösüşiniň maýdaja hereketlere (motorika) näderejede baglydygy aýdyňdyr.

Dünýä inende bäbejikleriň eli bilen edip bilýän bar işi — ejesiniň barmagyny tutmak we ony gysmak. Kem-kemden olar çemçe tutmagy öwrenýärler, soňra iliklerini ildirmäge, bagjyk daňmaga geçýärler. Olaryň beýnisiniň işleýşi-de şonuň bilen birlikde has işjeňleşýär.

Mysal hökmünde, bagjyk daňmagy alyp göreliň. Hany, şu hadysany söz bilen beýan etjek bolup synanyşyp görüň: başararsyňyzmy? Bu hereket şeýle bir çylşyrymly welin, ony hatda gaty köp sözüň kömegi bilenem bir kemini goýman beýan etmek başartmaz. Çagalar bagjyk daňmagy, ulularyň muny nähili edýändigini synlap öwrenýärler. Ilki olar muny oňaranoklar, emma gaýta-gaýta synanýarlar, şol pursatda hem olaryň beýnisinde ýokary tizlik bilen neýron baglanyşyklary emele gelýär.

Maýdaja hereketleriň (motorika) näderejede möhümligine düşünmek bilen, lukmanlar, meselem, origami we aýatori (aýatori — ýaponlaryň çagalara niýetlenen oýny: barmaklara ildirilen erişlerden dürli şekilleri ýasamaly. Origami — kagyzdan şekilleri ýasamak boýunça gadymy ýapon sungaty) bilen meşgullanylmagyny oňlaýarlar: barmaklar bilen maýdaja hem takyk hereketleriň edilmegi körpäniň beýnisiniň ösüşine kömek edýär. Ýeňil bolmadyk işi dogry berjaý etmek üçin, hereketleriň tertibini saklamak gerek, bu bolsa çagalardan iňňän dykgatly bolmagy talap edýär. Maýdaja hereketlere (motorika) degişli şeýle çylşyrymly maşklar çagada sabyrlylygy we ünslüligi ösdürýär.

Bu diňe bir maýdaja hereketlere (motorika) dahylly türgenleşiklere däl-de, eýsem, ýokarda aýdylan Krepeliniň synagynyň netijeleriniň görkezişi ýaly, tutuş bedene-de degişlidir. Hakykatdanam, sagdyn bedende — sagdyn beýni.

(Dowamy bar).

* Başlangyjy gazetiň 2-nji noýabrdaky sanynda.

Terjime eden

Orazmyrat MYRADOW

"Nesil"

05.11.2024ý. №89

Çeşmesi: Turkmenmetbugat