Ahalteke atlary taryhy ýazgylarda

● Biziň eýýamymyzdan öňki V asyrda ýaşap geçen gadymy grek taryhçysy Gerodot şeýle ýazypdyr: «Gündogarda ajaýyp atlar gezýän Nusaý atly ägirt uly giňişlik bar».

● Taryhçy Appian bolsa: «Nusaý atlary özüniň owadanlygy bilen ähli beýleki atlardan tapawutlanýar. Bu bedewler kuwwatly şalara mynasypdyr.

Çapyksuwaryň jylawyna gürrüňsiz kaýyl bolýan bu atlar özleriniň başlaryny belent tutupdyrlar. Olaryň altynsow ýallary şemalyň ugruna bir enaýy owsun atýar» diýip ýazýar.

● «Biziň gözümiziň alnynda janly durşy bilen hyjuwly görnüş emele gelýär: toýnaklaryň urgusy topraga galtaşýar, şadyýan bedewleriň kişňemesi eşidilýär, olar burnuny parladyp dem alýarlar, owadan bedewiň paýhasly garaýşy kalbyňa aralaşýar we ýakymly täsir galdyrýar. Bu görnüş şu hereketleriň ähli täsirini başyndan geçiren adama düşnüklidir» diýen ýazgy bolsa, belli taryhçy Ksenofontyň galamyna degişlidir.

● Gadymy grek geografy we taryhçysy Strabon: «Nusaý bedewleri iň iri we owadan atlardyr, olary şalar münýärler» diýip tassyklaýar.

● XIII asyrda ýaşap geçen fransuz taryhçysy gaýduwsyz esgeriň jaýlanyş dabarasyna gatnaşandygyny we esger bilen bilelikde onuň wepat bolan atynyň jaýlanandygyny gürrüň berýär.

● XV asyrda bolsa rus syýahatçysy Afanasiý Nikitin «Üç deňziň aňyrsyna syýahat» atly eserinde türkmen ýaýlasynda gymmat baha berlip satyn alnan, adaty bolmadyk taýçanak hakynda gürrüň berýär.

● Wengriýaly syýahatçy A.Wamberi 1863-nji ýylda Türkmen topragynda bolanynda ajaýyp ahalteke bedewleri, olaryň owadanlygy hem-de atlaryň ýerli ilat üçin ähmiýeti hem-de bedewleriň juda ýyndamlygy, çydamlylygy, olaryň ösdürilip ýetişdirilmegi üçin harçlanýan serişdeleri aňryýany bilen ödeýändikleri hakynda ýazmagy özüne borç hasaplapdyr.

● Gadymyýetde «Nusaý atlary» diýip atlandyrylan türkmen bedewleri XIX asyryň ahyrlarynda «ahalteke» diýen ada mynasyp bolupdyrlar. Bu at gadymy Ahal ýaýlasy bilen baglanyşdyrylypdyr. Meşhur alymlar hut şol ahalteke bedewlerinde bütindünýä belli bolan gadymy Nusaý atlarynyň nesillerini görüpdirler. Görnükli alym, atlaryň janköýeri, professor W.O.Witt: «Ahalteke bedewleri şol gadymy, arassa ganly atlaryň soňky damjalarydyr. Onuň kömegi bilen dünýä atşynaslyk pudagynyň medeniýeti kemala getirildi» diýip belleýär. Gadymy Pazyryk depelerinden tapylan çapuw atynyň mazary hakynda hem bu alym şeýle diýýär: «Bu örän gadymy at bolup, ol Assiriýanyň, Müsüriň we Elladanyň beýik ussatlarynyň eserlerinde şekillendirilen Orta Aziýanyň söweşjeň atlarynyň neslidir».

2026-njy ýylyň «Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan — bedew batly at-myradyň mekany» ýyly diýlip yglan edilmegi bilen, halkymyzyň müňýyllyklardan gözbaş alyp gaýdýan ahalteke atlaryna bolan söýgüsi has-da aýdyň ýüze çykdy. Göreni bendi edýän ynsan gylykly, arassa ganly türkmen bedewleriniň tarypy geçmişde hem dünýäniň görnükli taryhçylaryny, syýahatçylaryny biparh goýmandyr. Olary taryplap ýazylan ýazgylaryň köpüsi heňňamlaryň gatynda galan bolsa, köpüsi taryhy ýazgylaryň üsti bilen biziň günlerimize gelip ýetipdir.

Taryhy ýazgylar ilkinji bolup atlary eldekileşdiren halkyň türkmenlerdigini tekrarlaýar. Häzirki Türkmenistanyň arassa ganly gadymy ahalteke atlarynyň mekanydygyny görnükli taryhy şahsyýetleriň ýazyp galdyran ýazgylary doly subut edýär. Gadymy çeşmelerde «Behişdi», «Asman», «Asylly», «Adaty bolmadyk» diýlip sypatlandyrylan türkmen bedewleriniň şöhraty biziň eýýamymyzdan ozalky birinji müňýyllykdan gözbaş alyp gaýdýar. Antik döwrüniň taryhçylary hem türkmen bedewlerine biparh garamandyrlar. Olar ahalteke atlaryny «Nusaý atlary» diýip atlandyrypdyrlar. Çyn-maçynyň, Hindistanyň, Müsüriň, Wawilonyň, Gresiýanyň we Rimiň gadymy rowaýatlarynda «ganatly bedew», «behişdi bedew», «daglaryň gerşinde ýaşaýan bedew» ýaly aňlatmalar nusaý atlary barada aýdylan aňlatmalardyr.

Taryhda şeýle ýokary bahalara mynasyp bolan bedewlerimiziň sarpasy bu günki gün has-da belende göterildi. Bedew bady bilen öňe barýan eziz Watanymyzda Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň taýsyz tagallalary bilen türkmen bedewiniň şan-şöhraty dünýä doldy. 

Taýýarlan Mergen BAÝRAMGELDIÝEW,

Gökdepe etrabyndaky 3-nji orta mekdebiň mugallymy.

Çeşmesi:Türkmenmetbugat