“Mekdebe çenli çagalar edaralarynyň bakja toparlarynda okuw-terbiýeçilik işleriniň netijeliligini ýokarlandyrmak”

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe hormatly Prezidentimiz tarapyndan alnyp barylýan özgertmeler, kabul edilýan döwlet bilim resminamalary türkmen halkyny uly ösüşlere atarýar. Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary bilen ýaş nesillerimiziň bilimli, kämil dünýägaraýyşly, ösen şahsyýetler bolup ýetişmeginde uly aladalar edilýär. Bilimiň başlangyjy bolan mekdebe çenli çagalar edaralarynyň işini kämilleşdirmekde dürli ugurly Maksatnamalar yzygiderli kabul edilýär. Kabul edilýän Maksatnamalaryň esasy wezipeleriniň biri hem çagalara bilim we terbiýe bermegiň hilini ýokarlandyrmak bolup durýar. 2024-nji ýylyň maý aýynyň 25-ne Hormatly Prezidentimiz sanly ulgam arkaly geçiren Hökümet mejlisiniň barşynda “Türkmenistanda umumybilim maksatnamalary boýunça okatmagyň usulýetini kämilleşdirmegiň 2028-nji ýyla çenli Konsepsiýasyna” gol çekdi. Bellenilişi ýaly, bu resminama bilim bermegiň hilini dünýä standartlaryna laýyk getirmek, bu ugurda innowasion usullary okuw işine giňden ornaşdyrmak, mugallymlaryň we terbiýeçileriň döredijilik başarnyklaryny hem-de ussatlygyny has-da ýokarlandyrmak maksady bilen kabul edildi.

Bu wezipelerden ugur alsak, ilki bilen bakja toparlary okatmagyň we terbiýe bermegiň iş usullaryndan we döwrebap tehnologiýalardan, okuw maksatnamasynyň wezipelerinden baş alyp çykyp bilýän kämil hünärmenleriň  zerurlygy ýüze çykýar. Çagalar baglarynda terbiýeçileriň hünär başarnyklaryny kämilleşdirmekligiň dürli ugurlary bar. Iň esasy ugurlaryň biri-de bakja toparlarda sapak bermekdir.

Mekdebe çenli çagalar edaralarynda bellenen gün tertibi bilen birlikde terbiýelenýän bakja toparynyň körpeleri bilen sapaklar yzygiderli dürli usullarda guralyp geçirilýär. Şeýle sapaklaryň biri hem daş-töwerek we tebigat bilen tanyşmak sapagy körpelerde aýratyn täsir galdyrýar. Bu sapagy gyzykly we täsirli guramak üçin dürli şekillerden we tehnologiýalardan peýdalanmak bolar. Meselem: sapak wagtynda körpelere haýsy temany alaňda ösümlikler bilen baglanyşdyrylsa hem ýerlikli bolýar.

Çagalary daş-töwereklerinde bar bolan janly ýaşaýyş, tebigatda bitýän ösümlikler dünýäsi aýratyn gyzyklandyrýar. Olary özleriniň iýýän gök-önümleriniň we miweleriniň atlary, olaryň bitýän ýerleri bilen tanyşdyrmak möhümdir. Körpeler, haýsy gök-önümleri we miweleri halaýandyklary barada hem sorag-jogap alyşyp bilýärler. Olaryň haýsylary bagda we haýsylary ýerde bitýändiklerini düşündirip bolýar. Täzeçil usul hökmünde körpelere gök-önümleriň we miweleriň şekillerini alamatlandyrýan eşikleri geýdirip, körpelerde görüş we aňynyň ösüş duýgularyny özleşdirmek maksady bilen oýun görnüşde hem sapagy guramak bolar. Çagalar biri-birine seredip, özleriniň tanyş bolan ösümliklerini atlandyrmagy başarýarlar.

Olar görmek arkaly özleriniň halaýan gök-önümlerini we miwelerini hem sanaýarlar. Çagalar biri-birine seretmek arkaly nätanyş bolan ösümlikleri bolsa sorag üsti bilen öwrenýärler. Mahlasy, terbiýeçi bu sapak boýunça çagalara tebigatdaky bitýän ösümlikler we janly-jandarlar bilen tanyşmaga doly mümkinçilikleri döredip bilýär. Munuň netijesinde bolsa körpeler sapaga örän höwesli gatnaşyp, şol sapaga sabyrsyzlyk bilen garaşýarlar.

Adamda duýgular ulgamynyň jemlenmeginiakyl-paýhas hasyl edýär. Çaganyň gözel zatlar bilen tanyşlygy ilki ýönekeýje zatlardan başlanmaly. Şu nukdaýnazardan, mekdebe çenli çagalar edaralarynyň bakja toparlarynda duýgulary ösdürmek sapaklary geçirilip, ol sapaklarda çaganyň irki ýaşlaryndan beden we akyl taýdan ösüşiniň esasy goýulýar. Çagany milli we umumyadamzat ruhy gymmatlyklary esasynda terbiýelemage ýol açylýar. Duýgulary terbiýelemek akyl terbiýesiniň esasy özeni hasaplanylýar. Daşky dünýäni özleşdirmekde, sapakda we gündelik durmuşa düşünjeleri, maglumatlary öwrenmäge taýýarlamakda çagalaryň duýgularyny ösdürmekde sapaklaryň orny uludyr. Duýgulary ösdürmek boýunça okuw maksatnamasynyň wezipeleri körpelere öwredilýän maglumatlar esasynda bakja toparlarda geçiriljek sapaklara gözellige, sungata düşünmäge taýýarlamakdyr. Syzyş, deňeşdirmek, eşidiş duýgularyny ösdürmekdir.   Öwredilýän düşünjeleriň üsti bilen reňkleri, ölçegleri, zatlaryň özboluşlylygyny tapawutlandyrmagy, giňişlik gatnaşygyny öwretmekdir. Bu düşünjeleri özleşdirmekde çaganyň el barmaklarynyň ownuk hereketleriniň işjeňleşýändigini görmek bolýar. Belli alymlaryň aýtmagyna görä: “Çaganyň akyly onuň barmaklarynyň uçlarynda ýerleşýär” diýip, belleýärler. Muňa mysal edip, uly bakja toparynda terbiýeçi duýgulary ösdürmek sapagynda körpelere “Ýerini tap” oýny yzygiderli oýnadýar. Çaga reňkleri, giňişlik düşünjelerini, zatlaryň ýerleşişini, dürli şekilleriň ýerini tapmagy öwrenmek bilen daş-töwerege syn etmek akyl gözelligine aralaşýar.

Dil aragatnaşyk serişdesidir. Aragatnaşykda diliň ulanylmagy bolsa sözleýişdir. Şeýlelikde, akyl terbiýesiniň iň wajyp ugry çaganyň sözleýşini ösdürmekden, onuň zehinini açmakdan ybaratdyr. Çagalarda sözleýiş dilini ösdürmek irki ýaşlarynda has oňat ýüze çykýar. Çaganyň sözleýşiniň ösmegine daş-töwerekdäki hadysalar hem täsir edýär. Şonuň üçin hem bakja toparynyň çagalarynyň duýgularyny oýarmakda, pikirlenmek ukyplaryny kemala getirmekde, olary akyl taýdan ösdürmekde sözleýiş diliniň ähmiýeti örän uludyr. Ylymyň ösmegi, innowasion tehnologiýalaryň giňden ulanylyp başlanmagy ösüp gelýän ýaş nesliň sözleýiş dili boýunça taýýarlygynyňýokary bolmagyny talap edýär. Çagalar bakja-bagynda bakja toparlaryndaky körpelere sözleýiş dilini ösdürmek sapagyna bolan söýgini goşgy okap bermek bilen hem döretmek bolýar. Çagalar has hem bakja toparynyň körpeleri goşgyny, ritmliligi üçin gowy görýärler, munuň esasy sebäbi bolsa, enäniň ýürek urgusy astynda dörän çaga soňra ene hüwdüsi bilen kemala gelýär. Milli Liderimiz Gahryman Arkadagymyz “Ömrümiň manysy” atly kitabynda şeýle belleýär: “Hakykatda, çagany hünäre ugrukdyrmak onuň terbiýesiniň has irki döwürden, ene hüwdüsinden başlanýandyr. Ene hüwdüsi-bu çaga üçin dogadyr. Ene-hüwdüsi-bu perzendiň il-halkyny söýýän, sylagly, ýagşy görüm-göreldeli, ýagşy ýörelgeli, ajap hünärli adam bolup ýetişmegi baradaky ilkinji “sapaklardyr”. Çaga goşgulary diňlemegi we aýdyp bermegi gowy görýär. Bu işler çaganyň durmuşynda ýaş aýratynlygyna görä mekdebe taýýarlaýyş toparyna çenli hem dowam edýär. “Terbiýäni hüwdiden başlamaly” diýip, alym we belli pedagok Piragow Nikolaý Iwanowiç aýdyp hem geçýär. Çaga goşgulary diňlemegi we aýdyp bermegi gowy görýär. Bu işler çaganyň durmuşynda ýaş aýratynlygyna görä mekdebe taýýarlaýyş toparyna çenli hem dowam edýär. “Terbiýäni hüwdiden başlamaly” diýip, alym we belli pedagok Piragow Nikolaý Iwanowiç aýdyp hem geçýär. Çaganyň sözleýşiniň ösmegine onuň beýnisiniň işjeňligi, ýatkeşligi, pikir ýöredip bilşi, ünsi hem täsir edýär. Çagalaryň sözleýşiniň derejesini ýüze çykarmak üçin orta we uly bakja toparlarynyň körpeleriň sözleýşini barlap durýarys. Her bir çaganyň sözleýşindäki kemçilikleri oýunda, sapakda, olar bilen özara gepleşikde anyklap, synlap bolýar. Barlag geçirilende dürli suratlardan, ýörite köp sesleri öz içine alyp bilýän suratly albomlardan, dürli wideo we audio ýazgylardan peýdalanyp bilýäris. Bakja toparlarda körpeler bilen gaty we ýuwaş gepleşip, sesleri meňzedip aýdyp bilmeklerini öwredýäris. Körpelere bu hereketler gyzykly bolar ýaly, olary oýun görnüşde hem-de erteki gürrüň bermek arkaly täsirli gurap bolýar. Çagalar türkmen edebi diliň kadasyna laýyklykda dogry we düşnükli, baglanyşykly, mazmunly gürlemegi başarmalydyrlar. Bu talaplaryň doly amala aşmagy üçin terbiýeçi we maşgalanyň işi sazlaşykly bolmalydyr. Çaga sözleri dogry gaýtalap biler ýaly, onuň eşidiş ulgamlarynyň düzüw bolmagy zerurdyr. Şonuň üçin her bir ata-ene çagany gaty seslerden, gaty gürlemekden goramaly.

Çagalar bakja bagynda geçilýän ähli sapaklaryndadynç alyş maşklary geçirilýär. Şonda çagalaryň beden agzalary herketlendirilýär we dynç alyş maşklaryaýdym-sazly hem geçirilýär. Bedenterbiýe sapagy okuw-terbiýeçilik işiniň aýrylmaz bir bölegidir. Bedenterbiýäniň berlişi ylmyň gazananlary bilen sazlaşykly bolmalydyr. Çagalar bakja-baglarynda bakja toparlarynda körpe nesil bilen bedenterbiýe sapagynyň okadylmagy hem bu wezipäniň oňyn çözülmegine gönükdirilendirSebäbi bedenterbiýe sapagynyň esasy çaganyň synalaryny beden taýdan ösdürmekden, ylmy taýdan kabul edilen ýörite guramaçylykly işleri alyp barmakdan ybaratdyr. Bu bolsa bedenterbiýe sapagynyň bilim ulgamyndaky tutýan ornuny we ähmiýetini artdyrýar. Gündelik çagalar bakja-bagynda geçirilýän irki beden maşklaryny we sapakda ulanylýan dynç alyş maşklary peýdalanmagyň netijesinde çaganyň gan aýlanyş öýjüklerini güýçlendirýär, ýürek-damar ulgamynyň işleýşini gowulandyrýar. Biz ösüp gelýän ýaş nesli dünýä inen ilkinji günlerindenbaşlap sagdyn we berk bedenli edip ýetişdirmegi maksat edinýäris. Türkmeniň ata-babadan gelýän arzuw aladasy hem şeýle şahsyýeti kemala getirmek bilen baglanşykly bolupdyr.Beden terbiýesi adam bedeniniň kadaly ösmegine hem berkleşmegine ýaş nesliň şähdiaçyk şadyýan bolmagyna olarda özüne erk edip bilmek, durnuklylyk, birek-birege dostlukly gatnaşyk ýaly gowy gylyk häsiýetiň düzgün nyzamlylygyň kemala gelmegine ýardam edýär. Bedenterbiýe çagalaryň  hemme taraplaýyn berilýän terbiýäniň esasy bölekleriniň biridir. Çagalary elleriň we aýaklaryň hereketlerini erkin, tebigy ýagdaýda, aýaklaryny süýremän, kellelerini egmän ýöremäge, ylgamaga öwreniş-dirmeli, ýöremegiň we ylgamagyň dürli görnüşleriniň özleşdirilme-gini gazanmaly. Çagalaryň ýaş aýratynlyklary we beden taýdan ösüşleri göz öňünde tutylyp okuw ýylynyň dowamynda geçirilýän sapaklar, berilýän bilimiň, terbiýäniň ýokary hil derejesini gazanmak anyk maksatlara gönükdirilmelidir we garaşylýan netijeleri bermeli. Çagalar bakja-bagynda körpeleri beden taýdan terbiýelemegiň dürli görnüşleri bardyr. Olara bedenterbiýe sapaklary, irki maşklar, sapaklarda geçirilýän dynç alyş maşklary, hereketli oýunlar, bedeni yssa we sowugataplamak, gezelençlere ýörişlere gitmek, dürli sport ýaryşlary we oýunlary degişlidir.

Bedenterbiýe sapagy 3 bölümden ybarat.

1.Giriş bölümi

2.Esasy bölümi

3.Jemleýji bölümi

Çagalar bakja–bagynyň terbiýeçisi bakja toparynda bedenterbiýe sapagy maksadalaýyk geçirmek üçin oňa, öňünden gerekli esbaplary bilen taýýarlanmaly. Sapagyň taýýarlyk bölüminde gerek boljak maşklary saýlap almaly. Bakja toparynyň çagalaryna öwrediljek täze maşklary, hereketli ilki özi ýerine ýetirip görmek arkaly sapaga taýýarlanmaly. Terbiýeçiniň usulýeti kämilleşdirip, bakja toparynda sapagy yzygiderli geçmegi özüniň netijeliligini görkezýär.

Aýdym-saz sapaklarynyň maksady we wezipesi çagalary ýurdumyzyň ähli ugurlardaky ösüşleri, Hormatly Prezidentimiziň türkmen halkyna peşgeş beren Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe halkymyzyň eşretli ýaşaýyş ugrunda alyp barýan döwletli işleri, Watanymyzyň gözel tebigaty, dost-doganlyk, milli baýlyklarymyz we mirasymyz hakynda türkmen kompozitorlarynyň döreden eserleri we halk aýdym-sazlary bilen tanyşdyrmakdan we öwretmekden, olaryň sözleýiş hem hereket ediş, keşp janlandyryp bilmek we çaga saz gurallarynda sazandarlyk edip bilmek endiklerini kämilleşdirmekden ybaratdyr. Diňlenilýän saz eserleri çagalarda watansöýüjilik, ynsanperwerlik, merdanalyk, adamlara, tebigata aýawlylyk, dostluk, hoşniýetlilik duýgularyny döretmelidir. Milli saz gurallarynda: dutarda, gyjakda, gopuzda, tüýdükde ýerine ýetirilýän sazlara düşünmegi, olaryň seslerini tapawutlandyryp bilmegi öwretmelidir. Olar sazyň dinamiki öwüşginlerini, sesleriň belentligini, pesligini, uzynlygyny-gysgalygyny tapawutlandyrmagy başarmalydyrlar.  Bakja toparynyň körpelerine saz eseriniň ritmiki şekillerini çapak çalmak ýa-da depregi kakmak, jaňjagazlary şyňňyrdatmak, şyňňyrdawyk jäjekler arkaly gaýtalamagy başarmalydyrlar. Bakja toparlarynyň körpelerine aýdym-saz dünýäsi barada ilkinji düşünjeleri bermek, körpeleriň eşidiş ukybyny ösdürmek we baýlaşdyrmak üçin ulanylýan eserleri hökman diňletmeli. Saz eserleri körpeleriň kabul ediş duýgulary üçin laýyk bolmalydyr . Muňa mysal edip çagalar bakja-baglarynda aýdym-saz mugallymy we terbiýeçiniň bilelikde taýýarlan meýilnamasy esasynda säherlikler geçirilýär. Aýdymlaryň mazmunyna laýyklykda, terbiýeçiniň görkezýän hereketlerini gaýtalap, aýdyma we herekete goşulmagy öwretmeli. Çagalarda käbir haýwanjyklaryň sesine meňzetme höwesini döretmeli. Oýun, hereket-çaga durmuşynyň özenidir. Şonuň üçin sapaklary dürli saz oýunlary bilen baýlaşdyrylmaly, körpeleriň saza goşup ýöremegine, ellerini, aýaklaryny hereketlendirmegine, pyrlanmagy, tegelekde aýlanmaklygy, jübüt bolup hereket etmegiöwrenmegine, olarda aýdym-saz dünýäsine düşünmegiň ilkinji ädimlerini batly gadam bilen ätmegine itergi berer.

Çagalar bakja-baglarynda şekillendiriş sungaty boýunça gyzyklanma çäreleri körpeleriň daş töweregi gurşap alýanhadysalara düşünmek ukyplarynyň ösmegine ýardam edýär. Çagalaryň erk-isleginiň, döredijilik başarnyklarynyň, gözellik duýgularynyň ösmeginde şekillendiriş işleriniň ornuna terbiýeçi oňat düşünmelidir. Bu ugurdan körpelere talabalaýyk bilim, terbiýe bermegi şekillendiriş sungatyny oňat bilýän, surat çekmegi, şekil ýasamagy sungat eserlerini we çagalaryň döredijilik işlerini derňemegi başarýan terbiýeçi amala aşyryp biler. Bakja toparynyň 2-3 ýaşly körpelerine zadyň reňkini esasy alamat hökmünde görmegi we şekillendirmegi öwretmek wezipesi goýulýar. Kem-kemden körpeler birnäçe reňk öwüşginlerini ’’gök-mawy, gyzyl-gülgüne’’ bilen tanyşdyrylyp başlanýar. Bakja toparynyň körpeleri galamy dürli basyşda ulanmaga, kagyza ýeňil, ýüzleý galtaşdyrmak arkaly açyk we inçe görnüş, gatyrak basmak arkaly goýy we ýogyn görnüş bermek endik etdirilmelidir. Bakja toparynyň surat sapagy meýilnamalaşdyrylanda terbiýeçi bir gün öňünden taýýarlyk işini geçirmeli. Körpelere surat sapagy geçirilende ilki bilen täze temany düşündirmeli. Mysal üçin “Güýz ýapraklary ’’ atly temada reňk tegmillerini goýmak arkaly güýz ýapraklarynyň ýönekeýje görnüşini şekillendirmek bolar. Bu temany öwretmek bilenreňk barada düşünje bermek, tegmilleri sazlaşykly goýmagy öwretmek, tebigat hadysalary barada başlangyç düşünjeleri bermek, güýz hakynda aýdym, goşgy diňlemek, güýz ýapraklaryny synlamak we ýere gaçanlaryny toplamak  düşünje berilýär. Bakja toparda adaty bolmadyk usuly hem ulanyp bolar. Bu usul surat çekmegiň netijeli ýoly bolup, çagalaryň dörejilik ukyplaryny has giň gerimde ýaýradyp, olaryň ugurtapyjylyk, öz ukyplaryna bolan ynamlaryny kämilleşdirip, täze açyşlary döredip, keşpleri emele getirip bilmeklerinden ybarat bolýar. Adaty bolmadyk bu usulyň üsti bilen körpelerde eliň hereketini dürli taraplara gönükdirmegi, surat çekmek ukybyny ýüze çykarýar. Bakja toparda 2 ýaşdan başlap, barmaklar bilen surat çekmek usuly öwredilýär. Çaga öz döredijilik ukybyny ulanyp, tegmil, nokat, gysga zolaklary, reňkleriň üsti bilen çekip, öz başarnygyny görkezýär. Bu adaty däl usulda jama guýulan guaş, islendik reňkdäki gaty kagyz, desmal ýaly esbaplar ulanylýar. Bakja toparynyň körpesi şekili emele getirmegiň usulyny kämilleşdirip, barmaklaryny guaşa batyryp, kagyzyň ýüzünde nokatlary, tegmilleri emele getirýär. Her barmagyny dürli reňkler bilen boýap biler. Soňra körpäniň elleri desga bilen süpürilip, suwda ýuwulýar. Şeýle usullaryň üsti bilen bakja toparynyň körpelerinde surat çekmek ukybyny kämilleşdirýäris we netijeliligini gazanýarys.

Hormatly Prezidentimiziň geljekgi nesil üçin, olaryň ruhy hem beden taýdan sagdyn ösüşi babatdaky aladasy eziz Watanymyzyň geljek ösüşleriniň badalagasydyr.

Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň bilim ulgamyny ähli babatda ösdürmek boýunça berýän tabşyryklaryndan ugur alyp, körpe nesillerimize bilim, terbiýe bermekde öz gujur-gaýratymyzy gaýgyrman zähmet çekeris.

Türkmenistan döwletimiziň gülläp ösmegi, türkmen halkymyzyň asuda we parahat durmuşda ýaşamagy üçin gijesini gündiz edip işleýän Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň jany sag, il-ýurt bähbitli tutumly işleri elmydama rowaç alsyn!

Aşgabat şäheriniň 142-nji çagalar bakja-bagynyň müdiri

Kesäýewa Gülälek.