Döwrebap usul­lar­dan peý­da­lan­mak

Türk­men di­li sa­pak­la­ryn­da peý­da­la­nyl­ýan dil sel­jer­me­si usu­ly hem ýaş nes­liň köp­ta­rap­la­ýyn ukyp-ba­şar­nyk­la­ry­ny, ze­hin­le­ri­ni açyp gör­kez­mek üçin ne­ti­je­li usul­la­ryň bi­ri­dir. Bu usul­la­ry 8-nji synp­lar­da gu­ra­ýan türk­men di­li sa­pak­la­ry­myz­da peý­da­lan­ýa­rys.

Dil sel­jer­me­si usu­ly­nyň bir tä­ri gram­ma­tik der­ňew­ler­dir. Gram­ma­tik der­ňew­ler hem, öz ge­ze­gin­de, iki uly to­pa­ra bö­lün­ýär:

Mor­fo­lo­gik der­ňew.

Sin­tak­tik der­ňew.

Gram­ma­tik der­ňew­le­ri ge­çi­len te­ma­la­ry ber­kit­mek­de, dil bi­li­mi­niň bir bö­lü­mi bi­len bag­ly te­ma­lar do­ly öz­leş­di­ri­lip bol­nan­da (mor­fo­lo­gi­ýa, sin­tak­sis), şeý­le hem gün­de­lik sa­pak­lar­da ulan­mak türk­men di­li mu­gal­lym­la­ry­nyň işi­ni ýe­ňil­leş­dir­ýär. Bir­ba­da her bir sa­pak­da der­ňew et­me­gi ýo­la goý­mak bi­raz kyn­çy­lyk dö­re­der, ýö­ne ne­ti­je­li­li­gi has go­wy tär ha­sap­lan­ýar. Bu usul türk­men di­li­niň gram­ma­ti­ka­sy bö­lü­mi bo­ýun­ça okuw­çy­la­ryň bi­lim­le­ri­ni bar­la­ma­gyň, öw­re­nen­le­ri­ni ber­kit­me­giň, ge­çi­len­le­ri gaý­ta­la­ma­gyň iň go­wy se­riş­de­si bo­lup hyz­mat ed­ýär.

Gram­ma­tik der­ňe­wiň okuw­çy­lar üçin öw­re­di­ji­lik, ba­şar­nyk­la­ry, en­dik­le­ri ös­dü­ri­ji­lik hä­si­ýet­de bol­ma­gy üçin ol bö­lek­le­re böl­me­giň do­ly ul­ga­my­na la­ýyk ge­çi­ril­me­li­dir.

Gram­ma­tik der­ňew­ler in­te­rak­tiw usu­lyň kö­me­gi bi­len ge­çi­ril­se, tä­sir­li­li­gi has-da ar­tar. Me­se­lem, okuw­çy­la­ra tekst­den bel­li bir ka­da bo­ýun eg­ýän söz­le­ri saý­lat­mak, söz to­par­la­ry bo­ýun­ça to­par­la­ra böl­dür­mek, go­şul­ma­la­ryň gör­nüş­le­ri bo­ýun­ça ula­ny­lyş yzy­gi­der­li­li­gi­ni tap­ma­ça gör­nü­şin­de ýa-da bar­lag­na­ma çöz­dür­mek ar­ka­ly anyk­lat­mak bo­lar.

Mor­fo­lo­gik der­ňew­de dün­ýä dil­le­rin­de ula­nyl­ýan şe­kil bi­len bel­gi­le­mek ar­ka­ly söz bö­lek­le­ri bel­gi­le­nil­se, ýat­da ga­ly­jy bol­ýar. Dil, el­bet­de, sim­wol­lar ul­ga­my­dyr. Bir sö­ze ýa-da pi­ki­re de­rek bir şe­kil bel­gi­le­nil­se, hem-ä wagt tyg­şyt­la­nar, he­mem okuw­çy­nyň gö­rüş ýat­keş­li­gi­ni ös­dü­rer.

Sin­tak­tik der­ňew hem iki gör­nüş­den yba­rat. Bi­rin­ji­si, söz­lem ag­za­la­ry bo­ýun­ça, ikin­ji­si, söz­le­miň bö­lek­le­ri bo­ýun­ça der­ňew­ler.

Sin­tak­tik der­ňew — ling­wis­tik sel­jer­me usu­ly­nyň tä­ri. Mul­ti­me­dia tag­ta­syn­da me­se­le bo­ýun­ça so­rag­la­ry or­ta atyp, öz­baş­dak iş­let­mek — in­te­rak­tiw usu­ly­nyň gör­ke­zip okat­mak tä­ri. Iki­si bi­le ut­gaş­dy­ryl­sa, sa­pak gy­zyk­ly we ýat­da ga­ly­jy bo­lar.

Söz­lem ag­za­la­ry­nyň söz to­par­la­ry bi­len hem ýa­kyn bag­la­ny­şy­gy bar­dyr. Eýe, adat­ça, at­lar­dan ýa-da adyň ýe­ri­ni tu­tup gel­ýän söz­ler­den bo­lup, baş dü­şüm­de ge­ti­ril­ýär. Ha­bar bol­mak, köp­lenç, iş­lik­le­re mah­sus­dyr. Söz­le­miň ha­ba­ry şahs gör­kez­ýän iş­lik­ler­den ýa-da ha­bar­lyk go­şul­ma­sy­ny ka­bul eden beý­le­ki söz to­pa­ryn­dan bo­lup gel­ýär. Aýyr­gyç­lar at­lar­dan, sy­pat­lar­dan, san­lar­dan we ça­lyş­ma­lar­dan, dol­dur­gyç­lar söz­le­miň iş­lik­den bo­lan ag­za­la­ry­ny aýyk­lap gel­ýän söz­ler­den, ah­wa­lat­lar bol­sa hal-ýag­daý bil­dir­ýän söz­ler­den yba­rat bol­ýar­lar.

Türk­men di­li sa­pak­la­ryn­da gram­ma­tik der­ňew do­ly däl gör­nüş­ler­de ge­çi­ri­lip bil­ner. Ber­len teks­tiň gram­ma­tik taý­dan do­ly, hem­me­ta­rap­la­ýyn der­ňew edil­me­gi­ne do­ly der­ňew di­ýil­ýär. Ber­len teks­tiň di­ňe okuw­çy­la­ra bel­li bo­lan gram­ma­tik ýü­ze çyk­ma­la­ryň we ala­mat­la­ryň bö­lek­le­ýin der­ňew edil­me­gi­ne do­ly däl der­ňew di­ýil­ýär.

Gram­ma­tik der­ňew­ler ýe­ri­ne ýe­ti­ri­liş ýo­ly bo­ýun­ça dil­den we ýa­zuw­dan bo­lup bi­ler. Dil üs­ti bi­len gram­ma­tik der­ňew­ler, köp­lenç, synp­da ge­çi­ril­ýär. Ýa­zuw üs­ti bi­len der­ňew ge­çir­mek bol­sa, köp­lenç, öý işin­de tab­şy­ryl­ýar.

Gram­ma­tik der­ňew­ler okuw­çy­ny ýa­zy­jy-şa­hyr­la­ryň, aý­ry-aý­ry çe­per eser­le­riň di­li­ni sel­jer­mek ýa­ly has çyl­şy­rym­ly iş­le­ri ýe­ri­ne ýe­tir­mä­ge taý­ýar­la­ýar. Okuw­çy türk­men di­li sa­pak­la­ryn­da çe­per eser­ler­den al­nan tekst­ler bo­ýun­ça ese­riň söz baý­ly­gy­ny, dür­li gör­nüş­li söz­le­riň ma­ny ha­tar­la­ry­ny, ola­ryň söz­lem­de ula­ny­lyş aý­ra­tyn­lyk­la­ry­ny, emo­sio­nal­ly­gy­ny, sin­tak­tik gur­lu­şyň aý­ra­tyn­lyk­la­ry­ny sel­jer­me­gi öw­ren­ýär.

Dil sel­jer­me­si­niň bir gör­nü­şi ha­sap­lan­ýan gram­ma­tik der­ňew­ler mu­gal­ly­myň gör­kez­me­si, tab­şy­ry­gy bi­len okuw­çy­la­ryň tekst­dä­ki, gö­nük­me­dä­ki mor­fo­lo­gik, sin­tak­tik ala­mat­lar (sö­züň gur­lu­şy, söz bö­lek­le­ri, go­şul­ma­lar, gör­nüş­ler, de­re­je­ler, şe­kil­ler, söz­lem­ler, söz­lem ag­za­la­ry, söz­lem­de söz­le­riň bag­la­ny­şy­gy we ş.m.) bo­ýun­ça bel­li bir mak­sa­da gö­nük­di­ri­len ýag­daý­da her bir sa­pak­da yzy­gi­der­li ge­çi­ril­se, ne­ti­je­si ýo­ka­ry bol­ýar.

Leý­la BA­ZA­RO­WA,

Bol­dum­saz et­ra­byn­da­ky 32-nji or­ta mek­de­biň mu­gal­ly­my.

Çeşmesi:Türkmenmetbugat