Geçmişiň ruhy pelsepesi

Türkmen halkynyň milli Lideri Gahryman Arkadagymyzyň halkymyza ruhy serpaý, taryhy daýanç bolan kitaplarynyň hatary ýene bir ajaýyp eser bilen baýlaşdy. Gahryman Arkadagymyzyň “Hakyda göwheri” atly täze taryhy, filosofiki eseri her birimiziň aň-düşünjämizde täze pikirleri açýar, her bir türkmen kalbynda ter duýgulary oýarýar. Bu eser özboluşly “Girişden” we iki uly bapdan ybarat. “Taryha syýahat” atly birinji bapda türkmen halkynyň we türkmen topragynyň Änew medeniýeti, Beýik Seljuklar döwleti, Horezmşalar döwleti, Parfiýa döwleti bilen baglanyşykly baý, gyzykly hem şöhratly taryhy beýan edilýär. Alym Arkadagymyzyň belent paýhasyna mahsus pikir hümmeti taryhy maglumatlara täze ýaşaýyş energiýasyny berýär.

“Ruhy miras” diýip atlandyrylan ikinji bapda bolsa, wagtyň, taryhyň we hakydanyň filosofiýasy ýokary şahyranalyk bilen açylyp görkezilýär.

Kitabyň bütin mazmuny nurana hem röwşen, şuglaly pikirdir manylardan ybaratdyr. Gahryman Arkadagymyzyň hyjuwly we joşgunly pikirdir duýgularyndan her birimiziň aň-düşünjämize nur saçylýar. “Hakyda göwheri” – üýtgeşik nurana eser. Bu ajaýyp kitabyň esasy aýratynlyklarynyň biri ondaky pikirleriň many nurlylygy we filosofiki ýagtylygydyr. Alym Arkadagymyzyň aforizm derejeli birnäçe pikirlere göz aýlap göreliň:

“Beýik ynsanlar beýik halky, beýik halklar bolsa beýik taryhy döredýärler”. Bu – taryhyň filosofiýasy.

“Magtymguly Pyragynyň çuňňur many-mazmunly sözlerini, parlak pikirlerini, röwşen – nurana garaýyşlaryny durmuşa ornaşdyrmak hem döwletligiň alamaty”. Bu – döwletlilik filosofiýasy.

Kitapda Gahryman Arkadagymyzyň, türkmen halkynyň Milli Lideriniň öz halkyna, onuň taryhyna, türkmen topragynyň gadymylygyna we baýlygyna buýsanjy aýratyn çuňňur ýaňlanýar: “Türkmen halky gadymy, baý şöhratly taryha eýe halkdyr” diýip, Gahryman Arkadagymyz guwanç bilen ýazýar. Bu milli buýsanç we guwanç duýgusy kitaby okan her bir okyjynyň ýüregine bada-bat ornaşýar. Çünki halkymyzyň aýdyşy ýaly, ýürekden çykan söz ýürege barýar.

Täze taryhy filosofiki kitapda wakalar we maglumatlar, rowaýatlar we manylar, hekaýatlar bilen tymsallar, pikirler we duýgular edil şeker bile bal ýaly bir-birine gatylýar we okyjy sulhy üçin öň görülmedik täsin mazany gözellik duýgymyza ýetirýär. Bu tüýs filosofiki eserde geçmişe we geljege, taryha we edebiýata, dile we aňyýete degişli pelsepe täzelikleri hem açyşlary bar. Gahryman Arkadagymyzyň buýsançly aýdyşy ýaly, “Türkmenler öz milli däp-dessurlaryny, medeni gymmatlyklaryny saklap we gorap bilýän halkdyr”. Şu hili taryhy aýawlylygyň netijesinde saklanyp galan taryhy, arheologiki, etnologiki, edebi, dil maglumatlary şu täsin kitabyň pikir baýlygyny emele getirýär. Degişli maglumatlaryň berk logiki pikir bilen yzarlanmagy we düýpli seljerilmegi netijesinde şu gün aňymyzda ýaşaýan janly aňlatmalaryň köklerini tapyp bilýäris. Mysal üçin dilimizdäki “mähir”, “mähriban” ýaly aýratyn duýguly sözleriň taryhy asly kitapda şeýle düşündirilýär: Alymlar “Mitra” sözüniň parfiýalylaryň “mihr” sözüniň latynlaşan görnüşidigini anykladylar.

Gahryman Arkadagymyzyň “Hakyda göwheri” atly täze kitabynyň merkezi filosofiýasy wagt filosofiýasydyr. Wagt filosofiýasy janly pikir-duýgulara eýlenip, eseriň ilkinji sahypalaryndan soňky sahypasyna çenli aýratyn taglymat özenini düzýär. Biz muňa milli ruhuň taryhy ösüş strategiýasy diýip bileris. Ikinji babyň “Zehin aýdyňlygy, paýhas käni” atly bölümindäki şu paýhasly pikirlere ünsüňizi çekmek isleýäris:

“Şu gün – geljegiň gönezligini özünde saklaýar, binýadyny berkidýär” “Şu gün – düýnüň durmuş tejribesiniň toplan gymmatlygyny ýaşadýar. Şonuň bilenem oňa ömür berip bilýär”. Ýa-da “Geçmiş – geljegiň berk binýady”. Şu hili çuňlukly taryhy wagt pelsepeleri älem baradaky filosofiki pikirlere geçip gidýär:

“Tutuş älemiň ýaradylyşynda akyl ýetirilmez derejede soňsuzlyk bar. Bu goja Zemin çensiz-çaksyz energiýanyň kuwwaty bilen aýlanyp dur. Birjik-de säginmeýär. Bizem Älemdäki dünýä” ýa-da “Adam bolmak – Zeminiň perzendi bolmakdyr”. Bu dürdäne pelsepeler XXI asyryň dünýäduýuşynyň we dünýägaraýşynyň beýanydyr. Şeýle pelsepeler dürli ylymlaryň maglumatlaryna esaslanýan pikirlenme energiýasynyň miwesi bolup biler. Köpdürlülik bilen bir wagtda Gahryman Arkadagymyzyň täze eserine pikir we dünýägaraýyş bütewiligi mahsusdyr. Tutuş kitabyň bütewiligini bir zatda – şol bir temanyň, merkezi, baş temanyň dürli bölümlerde we ähli sahypalarda her gezek täze hem garaşylmadyk pikir öwrümleri bilen açylýanlygynda görýäris. Munuň özi, bir tarapdan, pikir duýdansyzlygy, beýleki tarapdan bolsa, logiki pikiriň kanunalaýyklygy bolup okyja açylýar. Türkmen halkynyň milli Lideri alym Arkadagymyzyň aýdyşy ýaly “Dünýä paýhas bilen aýlanýar, zehin bilen nurlanýar”.

“Hakyda göwheri” atly kitapda esasy pikir we duýgy mukamy – watançylyk mukamydyr. “Iň belent söýgi – watan söýgüsidir” diýip Gahryman Arkadagymyz düşündirýär. Watançylyk mukamy her bir ynsanyň ýürek owazy hökmünde beýan edilýänligi bilen her bir okyjy üçin aýratyn täsirlidir. Kitapda aýdylyşy ýaly, “Ýürekde ýaşaýan gymmatlyklar hemişe içde bolup, şahsyýeti dolandyrýar”. Eseriň II babynda “Hakyda göwheri” kitabynyň biziň döwrümiziň täze bir Oguznamasydygy belli bolýar. Gahryman Arkadagymyzyň türkmeniň bütin taryhyna, milli edebiýatyna, halk diline ýakyndan we çuňdan beletligine şaýatlyk edýän ikinji bapda taryhda we edebiýatda mälim bolan ähli Oguznamalaryň çuňňur ylmy derňewi berilýär. Bu ýerde gadymy “Oguzhan” dessanyndan başlap, Salar baba Gulaly oglunyň, Ýazyjy oglunyň, Dowadarynyň, Nurmuhammet Andalybyň, Döwletmämmet Azadynyň, Magtymguly Pyragynyň, Şeýdaýynyň milli taryhymyza bagyşlanan eserleri türkmen halkynyň milli Lideriniň belent döwlet paýhasy nukdaýnazaryndan täzeden düşündirilýär. Bu hili täzeçe düşündiriş diliň we edebiýatyň, taryhyň we arheologiýanyň, etnologiýanyň we antropologiýanyň pikirlenme usullarynyň sazlaşygyndan kemala gelen paýhasdyr. Taryhy maglumatlaryň pelsepesinden taryhyň filosofiýasy döreýär. Gahryman Arkadagymyz şeýle ýazýar: “Taryh bir sözde ýatdyr. Ýada ýazylan ýazgylardyr. Edebiýat bolsa duýgudan burk alýan bossandyr” ýa-da “Dünýäniň gözelligi ynsan kalplaryndadyr” ýa-da “Baýlyk – düýnüňi unutmazlykdyr”. Alym Arkadagymyzyň “Türkmen edebiýatynyň gadymy döwürlerinden häzirki döwrümize çenli geçen ýoly sözleriň düründen lowurdaýar, ynsan paýhasynyň beýikligi bilen asyrlarboýy kuýaşyny çaýýar” diýýän dürdäne paýhasy ylmy çuňňurlygy bilen hem-de many gözelligi bilen okyjynyň sulhuny imrindirýär.

Alym Arkadagymyzyň “Gorkut” sözüni “Bagtyň gory” diýip düşündirmegi, “türkmen” we “turan” sözleriniň köküniň birdigini ýüze çykarmagy bu kitabyň mazmunynda bar bolan köpsanly dil – lingwistik täzelikleriň subutnamasydyr.

Kitapda beýan edilýän esasy pelsepeleriň biri-de döwletlilik pelsepesidir. Gahryman Arkadagymyz bu barada şeýle aforizmleri biz bilen paýlaşýar.

“Döwletlilik – geografiýa, ykdysadyýet, medeniýet, syýasat jähetinden düýpli düşünjedir”. “Döwletlilik – köp bilmekdir, dünýä geregiçe akyl ýetirmek, ir düşünmekdir”. Biziň häzirki bagtly döwrümiz üçin juda janly hem derwaýys ýaňlanýan ýene bir paýhas birligine ünsüňizi çekesim gelýär. Gahryman Arkadagymyz: “Döwletli durmuş – bagtlylykdyr” diýip aýdýar. Kitabyň “Döwletliniň döwlet gözbaşy” bölüminde bagt-u döwletiň on iki sany jähetden ybarat suraty beýan edilýär. Bu beýan aýratyn şahyranalygy bilen täsirlidir. Filosofiki pikiriň şahyranalygy “Hakyda göwheri” atly kitaba mahsus aýratyn artykmaçlykdyr. Gahryman Arkadagymyzyň: “Oguz hanyň baş ündewi agzybirlikdir”. Agzybirlik bagtyň gönezligidir. Oguz pentleri türkmen il-ulusy üçin halypa pentleridir. Çünki olar hiç haçan könelmeýän hazyna göwheridir. Bu hazyna halkyň hazynasydyr” diýen jemleýji pähimlerinden kitabyň düýpli filosofiki manysy aýan bolýar. Her bir okyjy üçin ylaýta-da jemgyýetçilik – ynsanperwer ugurly ylymlaryň hünärmenleri üçin alym Arkadagymyzyň “Hakyda göwheri” kitaby şu günüň derwaýyslyklaryna gutarnykly jogap berýän gollanma kitabydyr. Bu ajaýyp eser bizi taryhymyza we geljegimize, dilimize we edebiýatymyza, sungatymyza we pelsepämize täzeçe garaýyşlar bilen gözükdirýär. Degişli ylymlaryň öňünde duran wezipeleriň hötdesinden gelmegiň salgysyny berýär. Olary çözmegiň täze ylmy we aňyýet mümkinçilikleri bolup durýar.