Goja gaýraty gursakda

(Oçerk)

Tüweleme, onuň hereketi jahyllara gaýra dur diýdirýär, başlan işini soňlamasa, ýatyp ukusy, iýip işdäsi ýok. Köşüdäki gabylja howlusynda haçan görseň bir işiň başyndadyr. Garaz, gadymkylaryň diýşi ýaly, tüýs «garry-gaýrat» diýleni. Hyýaly tutan mahaly Garagum derýasynyň bäri ýa aňry kenaryna paý-u-pyýada aýlanybermesem bar. Sebäbini sorasaňam, «Dabanymdan ot çykýan mahallary bu ýerlerde galan aýak yzlarymy gözleýän» diýip, ýarym degişmä urýar. Bu hikmetiň aňyrsynda bolsa tutuş bir ykbala ýaran bolan wakalardyr ylmy gözlegler, kä umyt döreden, käte arzuwlary ýele sowran ylmy amallar, birdenem göwün guşuňy ýedi gat asmanda perwazladan açyşlar, ukusyz geçirilen gijeleriň, goly gabardan gündizleriň azabynyň rehneti ýatyr. Garaz, çümmüklenip çöplenen, kersen dolýança maňlaý derleden, daban gatadan zähmet abraý-mertebeli ömür ýolunyň gönezligi bolupdy.

...Eline Daşoguzyň oba hojalyk tehnikumyny agronomçylyk hünäri bilen tamamlandygy hakdaky diplomy alyp, dogduk mekanyna ― Bedirkent obasyna gelende, kakasy Mäti aga bilen ejesi Nabat begenjinden uçaýjak bolupdylar. Ýöne dogumdan ýaňa gözleri ýanyp duran Babanyň:

― Meni Köneürgenjiň Maksim Gorkiý adyndaky sowhozyna işe goýberdiler ― diýen sözi keýplerini gaçyrypdy. Ömrüni daýhançylykda geçiren pederi:

― Gysymlajagyň toprak, ekjegiň ekin bolsa, bärde-de tapdyrardy-da — diýipdi. Oglunyň jogaby weli göwne jüňk bolupdy:

― «Ýigit gezse bagty açylar» diýýän özüňdiň-ä. Öýden daşrakda bolsam, bilim guşalgy, alada-keşigi çekmek üçin yhlasym oýlanyşykly bolar. Onsoňam, gereklenýän ýeriň üçin arkan gaýyşsak aýyp bolar.

Ýöne Was kanalynyň aňyrsyndaky giňişlikde uzak işlemek nesibä ýazylan eken. Asyl oňa-da özi sebäp boldy. Sowhozda bilimine, başarnygyna, iň esasam, düzgün-tertibi gyşartmaýan gylygyna göwünleri ýetip, işgärler bölüminiň başlygy wezipesine belläpdiler. Ýöne göwün telwasy okamakdy, ýokary bilimli bolmakdy. Muny çalaja syzdyranda: «Seň ýaly işini oňarýan bärde-de gerek, bolmasa aýlygyňy köpeldeli, ýöne birküç ýyl işläp ber!» diýip, aýak direlipdi. Ýöne Baba arzuwyny gursakda garratjaklardan däldi.

Tomsuň başynda zähmet rugsadyna çykdy-da, öz aýdyşy ýaly, depdi Aşgabada. Gelibem, resminamalaryny Türkmen döwlet uniwersitetiniň biologiýa-geografiýa fakultetine tabşyrdy. Onlarça kitaplaryň sahypasyny agdarany, bilim gorunyň ozalam bardygy, iş tejribesiniň saýlan hünäri bilen utgaşyklydygy 1962-nji ýylyň tomsunda ähli synaglaryň 5-lik bolmagyna getirdi.

Talyplyk dünýäsine ýaňy öwrenişeberende, 2-nji synpyň ortalarynda bolsa, Watan gullugyna çagyrylan zeberdest ýigit bäri-bärden däl, sowuk Sibiriň iň demirgazygyndaky Týumen şäherinden çykdy.

Başarjaňdan batyrgaý, bilmäge, okamaga höwesek, synasy syrdam, kalby päkize ýigit hemme ýerde, hemmelere gerek. Türkmen ýigidi Baba Mätiýew gysga möhletleýin harby feldşerleriň okuwyna kabul edilende, okajak esgerleriň sany 100-den geçýärdi. Kursy weli bary-ýogy 20 sanysy tamamlamagy başardy. «Seržant Mätiýew, siz has tapawutly tamamladyňyz, gutlaýas!» diýlende, onuň gara gözleri has dogumly ýanypdy. Garaz, Sibiriň dokuz aýa çekýän gazaply gyşy, biliňden geçýän gary, Nowosibirsk, Omsk şäherlerinde gulluk eden ýigidi polat ýaly taplady. Ozalam gazak, özbek, garagalpak dillerini ýagşy bilýän ýigit rus diline hasam suwara boldy. Dertlilere şypa ediberşini görenler-ä, «Eli em etse, dili gam-gussa goýanok» diýişerdiler. Gullugy gutarjak wagty oňa harby birikmäniň serkerdesi Nowosibirskiniň lukmançylyk institutyna ýa-da harby lukmançylyk akademiýasyna synanyşsa kömek etjekdigini hem ýaňzydypdy. Ýöne ýürek çogly Türkmenistana tarap atygsaýardy.

Wagta salym barmy? Eline 1970-nji ýylda uniwersitetiň diplomyny alan Baba Aşgabat şäherindäki 35-nji orta mekdepde geografiýa mugallymy bolup işe bardy. Mugallymçylygam gyzykly kär. Ýöne ýüregi hyruçly ýigit ylma ulaşanyny kem görmedi. Şeýdibem, pedagogik tejribesi bäş ýyla golaýlaberen ýigit 1974-nji ýylda Türkmenistanyň Oba we suw hojalyk ylmy-barlag institutynyň aspiranty boldy. Tutan işini sübse bogan ýaly ediberşini, ylmyň çuňluklaryna guwwas bolup ýüzmäge höwesekdigini bilibem, Baba Mätiýewi instituta ylmy işgär bolmaga çagyrdylar. Ylmy ýolbaşçysy, tehniki ylymlaryň kandidaty, Türkmenistanyň gidrotehnika we meliorasiýa ylmy-barlag institutynyň direktory Hojamet Amanowyň bada-bat şägirdine syny oturdy.

― Meniň maslahatymy alsaň, ylmyň öň ýörelmedik tarp ýolundan git. Bizde esasy ekin gowaça, dogrumy? Onsoň iň wajyp zerurlyk suw bolýar duruberýär. Häzirki maglumatlara görä, ekin meýdanlaryndan zeýkeşlere akdyrylýan şor suwlaryň möçberi respublikada ýylda ortaça 5 milliard kubmetre barabar. Wah, şonça suwy Garaguma bölek-bölek edip zyňman, çölüň bir ýerine ymykly akdyryp, ýygnap bolsady. Belki, beýle bagt topragyň nesibesine, suwuň tygşytlylygynyň hatyrasyna öňde-soňda hasyl bolaýady-da!

Eger diri gezip ýören bolanlygynda, Hojamet Amanow Garagumyň gujagynda gurlan Türkmen kölüne özgelerden zyýat guwanardy! Şol ýyllarda halypasy öz aspirantyna Garagumyň ileri eteginde, Köpetdagyň gaýrasynda az minerallaşan ýerasty suwlaryň uly gorunyň bardygyny nygtap, her litrinde duzlulygyň 1,5-5,0 derejeden geçmeýändigini, şol suwy ekerançylyk üçin ulanmagyň heniz ymykly öwrenilmändigini aýdyp, şol «böwedi» ýykmagyň ylmy usulyny tapmagyň juda bähbitli boljakdygyny öwran-öwran nygtady.

Ine, Alynyň ala meýdany, Baba! Biliňi guşa-da giriber çetinden! Ýöwsellemeseň, azabyndan gaçmasaň, abraý eýesi bolarsyň! Öň ýörelmedik ýolda öz yzyňy goýsaň, ylma gatanç, abraýyňa basgançak bolmazmy?!

Aýagyna esgi ädik, egnine nah matadan köýnek geýen geljekki alym Garagum derýasynyň bäri kenaryny mesgen edindi. Daň ujy gyzarmanka garbak-gurbak edip gidişine, garaňky gowy gatlyşansoň öýe dolanmak edähede öwrüldi. Ýanýoldaşy Saparjemal igenjegem bolardy:

― Gapydan kilwan ýaly bolup girýäň, käte dagy çagalar uklanda gelip, olar oýanmanka-da hasanaklap gidýäň. Gijesi bilenem kitap dörüp, ýa bir zatlary çyzyp-bozup, oňly uklaňok. Beýdip — çölüň derwüşinemi ýa ylmyň telbesine öwrülip ýörenden, öňki imi-sala käriňde gezibereňde, gaýtam, aýlyk-günlügiňem ganymatdy.

Şonda perzentleri Maýsa bilen Mätiniň başlaryny mähir bilen sypap oturuşyna jogaby taýyndy:

― «Ylym pida bilen bitýär» diýlen gadymy sözi bilýänsiň-le, sen mugallym ahyry! Söweşde-de mertler ýeňendir, Jemal. Tutan ýerini goparmaýanlar mert däldir.

Soňky sözüň adamsynyň durmuş ýörelgesidigini juda gowy bilýän keýwanysy hem ýylgyryp, hem guwanyp oňaýýardy.

Mätiniňem ökjesi ýeňläp barýardy. Dagy nä!? «Damja suwdan tal çykar» diýlişi ýaly, ylmy gözlegler akaba düşüp, geçirilýän tejribeleriň ilkinji miwesi albaý bulap, öňdäki abraýly pellehanany buşlaýardy. Ýöne «Ýeser ýerde gaý turar» diýleni boldy. Gum-çäge toprakda gowaça ýetişdirmekde duzly suwuň inçe süýümli sort bilen baglanşykly kadalaryna bagyşlanan kandidatlyk dissertasiýasynyň ähmiýetiniň hem-de geljekde umumy soýuz derejesinde ulanmak mümkinçiliginiň wajypdygy üçin ony Leningradyň Iosif adyndaky Bütinsoýuz agrofizika we topragy öwreniş ylmy-barlag institutyna ugratdylar. Esasy ylmy ýolbaşçy hem şol ýerden teklip edilýärdi. Elbetde, küti papkany goltugyna gysyp, Baba Mätiýewiň özi gitdi. Ol ýerde oba hojalyk ylymlarynyň doktory, professor Mariýa Konstantinowna Melnikowa Baba bilen gürrüňdeş boldy, iş bilen içgin tanyşdy. Soňam şeýle diýdi:

― Wah, janym bilen beýle gyzykly, ylym hem önümçilik üçin ähmiýetli işe ýolbaşçylyk ederdim weli, ýaş segsen ikiniň içinde-dä. Şonuň üçinem meň maslahatymy unasaň, Bütinsoýuz Oba hojalyk akademiýasynyň Daşkentdäki pagtaçylyk ylmy-barlag institutyna towakga edeýin, ylmy ýolbaşçyny şol ýerden bellesinler!

Onsoň dumana düşen ýaly bolup gaýtmazmyň «Niredesiň Daşkent?» diýip. Baran badyna-da paltasy daşa degdi weli, tas ganaty gyrlan guşa dönüpdi. Institutyň alym kätibi: «Bizde munuň bilen meşgullanara adam tapylmaz, hemmeleriň işi başyndan agdyk» diýdi. Uzyn däliziň ugrunda egnini gysyp durdy weli, aňyrdan gelýän deşliden peşeneli adam äýneginiň üstaşyry bilen bir seretdi-de, näme-nämedigi bilen gyzyklandy. Ol institutyň direktorynyň orunbasary Bespalow eken. Aýdylyp-aýdylmanka-da, Baba «yzyma düş!» diýip ümledi. Soňam ýarym günläp diýen ýaly Baba bilen gürrüňdeş boldy. Işi sahypama-sahypa waraklap çykdy. Yzýanam oba hojalyk ylymlarynyň doktory, professor, pagtaçylyk ugrundan Soýuza belli alym Nikolaý Feodorowiç aýgyt bilen şeýle diýdi:

― Beýle gyzykly, täsin tejribelere daýanýan işi gözümize sürme edip alarys, özümem ylmy ýolbaşçyň bolaryn!

Aşgabada uçarda däl-de, wysal bolan arzuwlaryň ganatynda gelen Baba kän çorba sowadan tanymal alymlaryň maslahatlaryny, tabşyryklaryny berjaý etmäge girişdi. Hatda suw çekýän awtoulagda Hazar deňzinden suw getirdip, ony Garagum derýasynyň hem-de atyzlardan çykan zeý suwlary bilen garyp, agrotehniki, meterologik, toprak düzümi babatda synaglary ilik-düwme geçirmegi has çuňlaşdyrdy.

Ylym dünýäsi oňa ýene bir garaşylmadyk peşgeş eçildi. Pagtaçylyk pudagynda dünýä derejeli alym, akademik S. N. Ryžow bilen ysnyşykly ylmy aragatnaşygy bagyşlady. Halypasy ýaş şägirdine pagta ýetişdirmekde suwuň ähmiýeti, bu gymmatly baýlygy tygşytly ulanmak, täze tehnologiýalary ornaşdyrmak babatda birnäçe maslahatlary berdi, ylmy-tejribe ýollaryna ugrukdyrdy.

Iňňe bilen guýy gazana çalymdaş azap ahyrsoňy «Halklaryň Dostlugy» ordenli Bütinsoýuz Pagtaçylyk ylmy-barlag institutynda (СоюзНИХИ) ýokarda agzalan tema boýunça ylmy jemgyýetçiligiň öňünde kandidatlyk dissertasiýasyny goramak bilen tamamlandy. Türkmen alymy Baba Mätiýewiň kandidatlyk işine ýokary baha berildi, wajyplygy üçin önümçilige ornaşdyrmak makul görüldi. Şeýlelikde, Türkmenistanyň Ahal, Lebap welaýatlarynda, Özbegistanyň Buhara, Syrderýa, Namangan oblastlarynda gowaça ýetişdirmekde ulanylanda juda uly ykdysady bähbidi mese-mälim boldy. Soňra miweli hem-de saýaly baglary, dänelik ekinleriň käbir görnüşlerini ýetişdirmekde az hem-de orta duzly suwlary peýdalanmak babatda kandidatlyk dissertasiýasynda ulanylan tejribeler juda oňyn netijesini berdi.

Gabarçakly goly bilen beýnisi deň işleýän alymyň ylmy makalalary, gözükdirmeleri, tejribä esaslanýan maslahat-tezisleri galamdan geçip, neşire öwrüldi. Düýpli delillere, anyk tejribelere, takyk ylmy çözgütlere esaslanýan ol makalalar diňe Türkmenistanda däl, eýsem, Daşkentde, Sankt-Peterburgda, Moskwada dürli ylmy neşirlerde çap edildi.

Alymlar O. Nazarmedow, O. Hydyrow bilen awtordaşlykda çap edilen «Kollektor-drenaž suwlarynyň ekerançylyk meýdanlaryny suwlulandyrmakda we duzlaşan ýerleri ýuwmakda ähmiýeti» atly ylmy gollanmasy häzir hem wajypdygy üçin oba hojalyk ugrundan ýokary bilim berýän uniwersitetlerde hem-de institutlarda, tehnikumdyr kolležlerde giňden peýdalanylýar.

Kärine kämiliň hyrydary ýetik, gadyry aýratyn. Şondan-da, oba hojalyk ylymlarynyň kandidaty Baba Mätiýewi Tebigaty goramak ministrliginiň Tokaý tejribe stansiýasyna bölüm müdir edip işe çagyrmaklaram. Bu ýerde ol türkmen tuýasy, sosna, derek, tut, söwüt, igde ýaly onlarça görnüşli pürli hem saýaly, şeýle-de miweli agaçlary ýetişdirmegiň agrotehnikasyny, suw, toprak, howa şertlerine görä uýgunlaýyş kadalaryny, damjalaýyn, pürkmek, ýagyş görnüşinde suwarmagyň tehnologiýasyny... garaz, iň netijeli usullary işe ornaşdyrmagyň öňbaşçysy boldy. Dürli ýurtlarda iş saparynda bolup, tokaýlaşdyrmak, çölleşmegiň öňüni almak, çägeli ýerlerde saýaly ösümlikleri ýetişdirmegiň düýpli meselelerini içgin öwrendi. Şeýlelikde, suw, ösümlik, toprak meselelerine bagyşlanan 50-den gowrak ylmy iş beýnide bişip, kagyza geçdi. Dürli neşirlerde, dürli dillerde çap hem edildi.

Gurban Çowdurow, Kakajan Babaýew ýaly ýaş alymlar ylmy hemaýatkärligini gaýgyrmanlygy üçin Baba Mätiýewiň adyny tagzym bilen tutýarlar.

...Ine, bir günem paýtagtymyzdaky 60-njy orta mekdebiň ýanyndan geçip barýardy welin, iki sany mugallymyň janygyp edýän gürrüňi Mätini sägindirdi.

― Wah, şu geografiýa dersinden okadýan mugallymymyz çöňňeräk boldy-da, ýogsam, şu gezek şäher olimpiadasynda okuwçylarymyz ýer alsa-da alaýmalydy-da...

― Öz müýnüni bilip, işden gitdi-dä şonuň üçin bendäň çagasy, indi bir aznawur mugallym duşaýsady...

Birdenem gulagyna ýanýoldaşy, örküni mekdebe baglan Jemalyň sesi gelip giden ýaly boldy: «Mekdepden girip-çykmagyň lezzetini özüm-ä hiç zada çalyşjak däl. Bäşlik alan okuwçy ýüzüňe şeýle bir ýylgyryp sereder weli, dünýäniň bar gözelligi-tämizligi şol gözlerde lowurdap duran ýalydyr».

Nädip mekdebiň gapysyndan ätlänini duýman galdy. Şeýdip, 2003-nji ýylyň güýzünde ol Aşgabat şäherindäki 60-njy orta mekdepden geografiýa mugallymy bolup girip-çykyp ugrady. Eýsem, bilimi çuň, gözýetimi giň okuwçyny ýetişdirmek saýaly agaç ýetişdiren ýa-da şaglap akýan, baran ýerinde teşneligi gandyrýan ýap çeken ýaly haýyrly-sogaply iş dälmidir?! Ylmyň datly miwesine el ýetirmek il-halka hyzmat, Watan kuwwatyna gatanç ahbetin!

«Alymdygy sapak guraýşyndan mesaňa belli Baba mugallymyň. Geografiýa gurnagyna höwesek okuwçylaryň birden köpeläýşini görýäňmi?»

«Okuwçylaryny olimpiada, mekdebara bäsleşiklere taýynlaýşyny aýtsana. Haýsy okuwçydan soraý, islendik soragyňy şänik döwen ýaly edip dur».

«Şägirt ýetişdirmäge höwesekdigini hem agzasana. Kömek-goldaw gerek ýaş mugallymlara bilýäniniň baryny öwretmäge-de taýyn, tüweleme!»

Kärdeşleriň şeýle öwgi-bahasyna mynasyp bolmak üçin, elbetde, azap bilen yhlasyň alaçaly ýag ýaly bolmalydygy hemmä düşnükli.

Hemişe yhlasly şägirt gözleginde gezen alym hem pedagog bu gün özüne «Salam, halypa!» diýip ýüzlenýän Şirguly Rozykulyýew, Şöhrat Ballyýew ýaly muglymlaryň ukyp-başarnyklaryna özlerinden zyýat begenýär. Dagy nä, danalaryň biri aýdypdyr-a: «Näçe ýaşadym diýme, näçe şägirt ýetişdirdim diý» diýip.

Alym mugallym säher bilen ak mekdebe howlugýar. Ylmyň belentliklerine äkidýän ýol sowatdan, bilimden başlanýar ahbetin! Şol ýolda öz yzyňy, möhüriňi goýmak, eýsem, ýaşalan ömrüň manysy dälmidir?!

Gurbannazar ORAZGULYÝEW,

Türkmenistanyň Hormatly il ýaşulusy, ýazyjy.

07.01.2025ý №2

Çeşme: Turkmenmetbugat