UMUMYBILIM MAKSATNAMALARY BOÝUNÇA TEBIGY YLMY UGRA DEGIŞLI DERSLERI OKATMAGYŇ USULYÝETINIŇ DERWAÝYS WEZIPELERINE WE OLARY ÇÖZMEGIŇ ÝOLLARYNA BAGYŞLANAN USULY-AMALY MASLAHAT GEÇIRILDI

Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň, Türkmenistanyň Milli bilim institutynyň, Lebap welaýat Baş müdirliginiň guramaklarynda «Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan – bedew batly at-myradyň mekany» atly ýylymyzyň 24-25-nji martynda Türkmenabat şäherinde ýurdumyzyň pedagogik işgärleri we usulyýetçi alymlary bilen umumybilim berýän orta mekdeplerde tebigy ugurly okuw derslerini okatmagyň usulyýetiniň wajyp wezipelerine bagyşlanan «Berkarar döwletiň täze eýýamyyň Galkynyşy döwründe umumybilim maksatnamalary boýunça tebigy ugurly dersleri okatmagyň usulyýetiniň derwaýys wezipeleri we olary çözmegiň ýollary» atly döwlet derejesindäki usuly-amaly maslahat geçirildi. Usuly-amaly maslahata Aşgabat şäher we Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap, Mary welaýat Baş bilim müdirlikleriniň, Arkadag şäher bilim müdirliginiň garamagyndaky umumybilim berýän orta mekdeplerde tebigy ylmy ugra degişli okuw derslerini (tebigaty öwreniş, biologiýa, himiýa, ekologiýa, geografiýa) okadýan öňdebaryjy, täzelikçi mugallymlarynyň, şeýle hem Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň, Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk institutynyň, Türkmen döwlet binagärlik-gurluşyk institutynyň professor-mugallymlarynyň we hünärmeniniň, Türkmenistanyň Milli bilim institutynyň usulyýetçi alymlarynyň we ylmy işgärleriniň, «Ylym hazynasy» hususy kärhanasynyň hünärmenleriniň 120-ä golaýy gatnaşdylar. 

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe milli bilim ulgamyny toplumlaýyn ösdürmek, ony hil we mazmun taýdan täze derejä çykarmak döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Häzirki döwürde Gahryman Arkadagymyzyň döwletli başlangyçlaryny üstünlikli dowam etdirýän Arkadagly Gahryman Serdarymyz hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda milli bilim ulgamyny döwrebaplaşdyrmakda giň gerimli işler alnyp barylýar.

«Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy: Türkmenistany 2022 – 2052-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Milli maksatnamasynda» kesgitlenen düýpli wezipelerden ugur alyp, milli bilim ulgamy yzygiderli döwrebaplaşdyrylýar, mekdebe çenli, orta, başlangyç hünär, orta hünär, ýokary hünär bilim edaralaryndaky okuwlaryň ýokary hili üpjün edilýär.

Milli bilim ulgamyny döwrebaplaşdyrmagyň çäginde bu ulgamyň maddy-enjamlaýyn binýadyny berkitmäge uly üns berilýär. Döwlet we Milli maksatnamalara laýyklykda, goýulýan maýa goýumlaryň möçberi her ýyl artdyrylyp, ýurdumyzyň çar künjünde bilim maksatly binalaryň gurluşygy üstünlikli amala aşyrylýar. Olar döwrebap tehnologiýalar, okuw-tehniki enjamlar bilen yzygiderli üpjün edilýär. Munuň özi okuw sapaklaryny innowasion usullardan peýdalanyp guramaga giň mümkinçilikleri berýär. Netijede, ösüp gelýän ýaş nesle berilýän bilimiň hili has-da ýokarlanýar.

Okatmagyň täzeçe, ýokary netijeli usullaryny we maglumat tehnologiýalaryny özleşdirýän mugallymlaryň hünär derejesi ýokarlandyrylýar, şeýle hem daşary ýurtlaryň bilim edaralary bilen gatnaşyklar ösdürilýär. Bularyň hemmesi ýaşlarymyzyň döwlet we halkara derejelerde geçirilýän zehin bäsleşiklerinde baýrakly orunlara mynasyp bolmagyna giň ýol açýar. 

Belli bolşy ýaly, Türkmenistanyň Prezidentiniň 2020-nji ýylyň 4-nji dekabrynda çykaran Karary bilen «Türkmenistanda tebigy we takyk ylmy ugurlara degişli dersleri okatmagy kämilleşdirmegiň Konsepsiýasy» tassyklandy. Bu Konsepsiýanyň esasy maksady sanly ulgamyň mümkinçiliklerinden peýdalanyp, tebigy we takyk ylmy ugurly dersleri okatmagyň mazmunyny baýlaşdyrmak we usulyýetini döwrebaplaşdyrmak arkaly bilim we terbiýe bermegiň hilini has-da ýokarlandyrmakdan we halkara ülňülere laýyk getirmekden ybarat bolup durýar.

Türkmenistanyň Prezidentiniň 2024-nji ýylyň 25-nji maýynda gol çeken Karary bilen tassyklanan «Türkmenistanda umumybilim maksatnamalary boýunça okatmagyň usulyýetini kämilleşdirmegiň 2028-nji ýyla çenli Konsepsiýasy» hem-de «Türkmenistanda umumybilim maksatnamalary boýunça okatmagyň usulyýetini kämilleşdirmegiň 2028-nji ýyla çenli Konsepsiýasyny amala aşyrmak boýunça ýerine ýetirilmeli çäreleriň Meýilnamasy» milli bilim ulgamyny döwrebaplaşdyrmagy täze hil derejesine çykarýan möhüm resminamalardyr. Täze bilim Konsepsiýasynda halkara bilim maksatnamalarynyň görkezijilerini milli bilim ulgamyna ornaşdyrmak boýunça işleri alyp barmakda, olaryň esasynda yzygiderli seljermeleri geçirmekde anyk maksatlar hem-de wezipeler kesgitlenendir.

«Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe umumybilim maksatnamalary boýunça tebigy ugurly dersleri okatmagyň usulyýetiniň derwaýys wezipeleri we olary çözmegiň ýollary» atly usuly-amaly maslahat umumy mejlis hem-de dört bölüm ̶ «Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň nusgalyk kitaplarynyň ösüp gelýän ýaş nesle tebigy ylymlar ugruna degişli okuw dersleri boýunça ýokary hilli bilim we mynasyp edep-terbiýe bermekdäki orny we ähmiýeti», «Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe biologiýa dersini okatmagyň usulyýetiniň derwaýys wezipeleri we olary çözmegiň ýollary», «Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe himiýa dersini okatmagyň usulyýetiniň derwaýys wezipeleri we olary çözmegiň ýollary», «Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe tebigaty öwreniş, ekologiýa, geografiýa derslerini okatmagyň usulyýetiniň derwaýys wezipeleri we olary çözmegiň ýollary» atly bölümler işledi.

Usuly-amaly maslahatda, esasan aşakdaky ugurlar boýunça gyzykly we täsirli çykyşlar edildi:

1. Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň nusgalyk kitaplarynyň ösüp gelýän ýaş nesle tebigy ylymlar ugruna degişli okuw dersleri boýunça ýokary hilli bilim we mynasyp edep-terbiýe bermekdäki orny we ähmiýeti.

2. Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe umumybilim maksatnamalary boýunça tebigy ugurly okuw derslerini okatmagyň usulyýetiniň derwaýys wezipelerini çözmegiň ýollary.

3. Tebigy ylymlar ugruna degişli okuw derslerini okatmakda türkmen halkynyň taryhy we baý pedagogik mirasy baradaky maglumatlary öwretmegiň usulyýet aýratynlyklary.

4. Umumybilim maksatnamalary boýunça tebigy ylymlar ugruna degişli okuw derslerini okatmakda dersara baglanyşygyny üpjün etmegiň usulyýeti.

 5. Umumybilim maksatnamalary boýunça tebigy ylymlar ugruna degişli okuw derslerini okatmakda innowasiýalary ornaşdyrmagyň ylmy-amaly çözgütleri.

6. Zehinli mekdep okuwçylaryny tebigy ylymlar ugruna degişli okuw dersleri boýunça döwlet, halkara, dünýä bäsleşiklerine taýýarlamagyň usullaryny kämilleşdirmek.

7. Tebigy ylymlar ugruna degişli okuw derslerini okadýan pedagogik işgärleriň hünär derejesini ýokarlandyrmagyň we mugallymçylyk ussatlygyny kämilleşdirmegiň derwaýys wezipeleri: milli tejribe, innowasion ösüş.

8. Tebigy ylymlar ugruna degişli okuw dersleri boýunça döwrebap okuw kitaplaryny (şol sanda sanly okuw kitaplaryny hem) taýýarlamak babatynda öňde durýan wezipeler hem-de olary çözmegiň ýollary.

9. Bilim edaralarynda halypa-şägirt gatnaşyklarynyň guralyşyny kämilleşdirmegiň, ýaş pedagogik işgärlere halypaçylyk etmegiň derwaýys wezipeleri hem-de olary çözmegiň ýokary netijeli ýollary, bu möhüm ugurda toplanylan milli we halkara tejribelerini bilim ulgamyna ýaýratmagyň usullary. 

10. Umumybilim maksatnamalary boýunça tebigy ylymlar ugruna degişli okuw derslerini okatmagyň usulyýeti, döwrebap okuw kitaplaryny we okuw-usuly gollanmalary döretmek, hünär derejesini ýokarlandyrmak, ýaş hünärmenleri taýýarlamak boýunça halkara hyzmatdaşlygy.

Pedagogik işgärleriň usuly-amaly maslahatda eden çykyşlarynda «Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy: Türkmenistany 2022–2052-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Milli maksatnamasynda», «Türkmenistanda tebigy we takyk ylmy ugurlara degişli dersleri okatmagy kämilleşdirmegiň Konsepsiýasynda», «Türkmenistanda umumybilim maksatnamalary boýunça okatmagyň usulyýetini kämilleşdirmegiň 2028-nji ýyla çenli Konsepsiýasynda» kesgitlenen maksatlardan we wezipelerden gelip çykýan derwaýys wezipeleri çözmek we olaryň çözülişiniň ýollary boýunça alnyp barylýan ylmy-usuly we usuly-amaly, okuw-terbiýeçilik işleri, bu möhüm ugurda toplanylan mugallymçylyk tejribeleri dogrusynda gymmatly maglumatlar, usuly maslahatlar beýan edildi. 

Türkmenistanyň hormatly Prezidenti Serdar Berdimuhamedowyň gymmatly görkezmelerine laýyklykda, ösüp gelýän nesle bilim bermek we terbiýelemek bilen bir hatarda, okuwçylaryň we talyplaryň arasynda has zehinli ýaşlary ýüze çykarmak, olary döwlet we halkara derejelerinde geçirilýän zehin bäsleşiklerine taýýarlamagyň wajyp meseleleri, olary çözmegiň ýokary netijeli ýollary baradaky maglumatlar hem edilen çykyşlarda öz aýdyň beýanyny tapdy.

Bilim ulgamynda pedagogika ylmy tarapyndan işlenip taýýarlanylan okatmagyň innowasion usullaryny, häzirki zaman bilim maksatnamalaryny hem-de okuw materiallaryny peýdalanmagyň möhümdigi, şunda daşary ýurtlaryň abraýly ylym-bilim merkezleriniň öňdebaryjy tejribesini öwrenmek, olar bilen hyzmatdaşlygy giňeltmek babatynda durmuşa geçirilýän işler, bu möhüm ugurda milli bilim ulgamynda toplanylan mugallymçylyk tejribesi baradaky maglumatlara  hem çykyşlarda uly orun berildi. 

Hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň «Ýaşlar – Watanyň daýanjy» atly kitabynda: «Terbiýe we tejribe – ynsan ykbalynyň goşa ganaty. Alan terbiýämiz ykbalymyza, alnymyza täsir edýär. Amal edýän her işimiz tejribämize öwrülýär. Tejribe bolsa diňe özüň gazanylýan, ýöne il-gün bilen paýlaşylýan hazynadyr» diýip örän jaýdar belleýär. Bu pähimli sözler şu günki we geljekki mugallymlar üçin baş ýörelgedir. Şu gymmatly ýörelgeden ugur alyp, ylmy-usuly makalalar ýygyndysynda tebigy ylmy ugra degişli dersleri okatmagyň mysalynda gündelik alnyp barylýan okuw-terbiýeçilik işlerinde nesil terbiýesiniň derwaýys meseleleri, olary çözmek boýunça milli bilim ulgamynda toplanylan baý tejribeler baradaky maglumatlar, usuly maslahatlar hem öz beýanyny tapdy.

        Pedagogik işgärleriň hünär derejesini ýokarlandyrmak, mugallymçylyk ussatlygyny kämilleşdirmek, aýratyn hem bilim ulgamyna sanly serişdeleriň giň gerim bilen ornaşdyrylýan şertlerinde mugallymlaryň sanly başarnyklaryny ösdürmegiň netijeli usullary, bu möhüm ugurda ýurdumyzda durmuşa geçirilýän işler (bilim platformalarynyň, elektron kitaphanalaryň, döwlet we halkara derejelerinde geçirilýän zehin bäsleşiklerine (olimpiadalara) taýýarlyk görmäge degişli maslahatlaryň, sanly okuw kitaplarynyň we ş.m. döredilişi, olary peýdalanmagyň usullary) baradaky zerur usuly maslahatlar we teklipler hem usuly-amaly maslahatda edilen çykyşlarda nygtalyp bellendi.

        Usuly-amaly maslahata gatnaşyjylar Türkmenabat şäherindäki takyk we tebigy ugurlara ýöriteleşdirilen 28-nji orta mekdebiň mugallymlarynyň we okuwçylarynyň mukaddes döwlet Garaşsyzlygymyzyň ýyllary içinde gazanan netijeleri, toplan baý tejribeleri bilen hem ýakyndan tanyşdylar. Mekdebiň mugallymlarynyň we okuwçylarynyň gazanan guwandyryjy üstünliklerine bagyşlanan sergini synlamak usuly-amaly maslahata gatnaşyjylarda uly we akymly täsirleri galdyrdy. Şeýle-de, usuly-amaly maslahata gatnaşyjylar mekdebiň ýanyndaky okuw-tejribe meýdançasynda mekdep okuwçylary bilen okuw-terbiýeçilik, gözleg-barlag, taslama (döredijilik), tejribe işlerni geçirmek üçin döredilen şertler, ol ýerde ösdürilip ýetişdirilýän miweli we bezeg agaçlaryň, üzümiň, owadan gülleriň dürli sortlarynyň ösüşini, peller boýunça ýerleşdirilişini we olara ideg edilişini hem synladylar.

«Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe umumybilim maksatnamalary boýunça tebigy ugurly dersleri okatmagyň usulyýetiniň derwaýys wezipeleri we olary çözmegiň ýollary» atly usuly-amaly maslahata gatnaşyjylaryň dünýäde täsin tebigy künjekleriň biri hasaplanýan «Repetek» döwlet biosfera goraghanasyna baryp görmekleri olarda örän ýakymly täsirleri galdyrdy. Mugallymlar, usulyýetçi alymlar, hünärmenler häzirki döwürde eziz Watanymyzyň çäginde hereket edýän 9 sany döwlet tebigy goraghanalaryň hatarynda 2023-nji ýylda ÝUNESKO-nyň degişli komitetiniň Karary bilen bu abraýly halkara guramanyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizilen «Repetek» döwlet biosfera goraghanasynyň gözel tebigatynyň ösümlik we haýwanat dünýäsini, ýer üstüniň gurluş aýratynlyklaryny ýakyndan synladylar, olara gözegçilikleri geçirdiler. Türkmen tebigatynyň bu ajaýyp we täsin künjeginde döwlet ekologiýa syýasatynyň çäklerinde daşky gurşawy goramak, ekologiýa abadançylygyny üpjün etmek, türkmen tebigatyny baýlaşdyrmak ugrunda alnyp barylýan giň gerimli işler bilen ýerinde tanyşdylar. «Repetek» döwlet biosfera goraghanasynyň çäginde synlan ajaýyp tebigy gözelliklerini, bu ýeriň iňňän özboluşly ösümlik we haýwanat dünýäsini öz alyp barýan okuw-terbiýeçilik işlerinde öwretmek boýunça öňde durýan wezipeleri işjeň ýagdaýda ara alyp maslahatlaşdylar.   

«Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe umumybilim maksatnamalary boýunça tebigy ugurly dersleri okatmagyň usulyýetiniň derwaýys wezipeleri we olary çözmegiň ýollary» atly usuly-amaly maslahata gatnaşyjylar tarapyndan taýýarlanylan ylmy-usuly we usuly-amaly makalalar aýratyn ýygyndy görnüşinde jemlenip, köpçülikleýin neşir etmek üçin hödürlendi. Ol ýygyndy bilim ulgamynda zähmet çekýän usulyýetçi alymlar, pedagoglar, hünärmenler, mugallymçylyk ugurly ýokary okuw mekdepleriniň talyplary we magistrleri, aspirantlar üçin niýetlendi. Mundan başga-da, bu makalalar ýygyndysy tebigy ylmy ugra degişli okuw derslerini okatmagyň dürli meseleleri bilen gyzyklanýanlar üçin hem peýdaly bolup biler.

Usuly-amaly maslahata gatnaşyjylar Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe milli bilim ulgamyny döwrebaplaşdyrmak, döredijilikli zähmet çekmek, ösüp gelýän ýaş nesle mynasyp edep-terbiýe we ýokary hilli bilim bermek, özara tejribe alyşmak babatynda döredýän mümkinçilikleri üçin türkmen halkynyň Milli Lideri Gahryman alym Arkadagymyza hem-de hormatly Prezidentimiz Arkadagly Gahryman Serdarymyza çyn ýürekden çykýan sagbolsunlaryny aýtdylar.

Sapargeldi DURDYÝEW,

Türkmenistanyň Milli bilim institutynyň Bilim işgärleriniň

 hünärini kämilleşdiriş bölüminiň müdiri,

biologiýa ylymlarynyň doktory, dosent.