HALKARA OLIMPIADALARYNA MEKDEP OKUWÇYLARYNY TAÝÝARLAMAK BOÝUNÇA MILLI TOPARLAR ÜÇIN TAÝÝARLYK OKUWLARY GEÇIRILDI

Türkmenistanyň hormatly Prezidenti Serdar Berdimuhamedow «Ýaşlar – Watanyň daýanjy» atly kitabynda: «Biz bilim ulgamyndaky döwrebap özgertmelerimiziň oňyn netijeleri berýändigini arkaýyn aýdyp bileris. Munuň şeýledigini dünýäniň dürli künjeklerinde geçirilýän ylym-bilim bäsleşiklerine ýaşlarymyzyň işjeň gatnaşýandyklary we baýrakly orunlara mynasyp bolýandyklary aýdyň görkezýär. Okuwçylaryň hem-de talyp ýaşlaryň dünýäniň dürli ýurtlarynda geçirilýän ders we taslama bäsleşiklerine gatnaşyp, ýokary netijeleri gazanmaklaryny ýurdumyzyň bilim ulgamynda gazanylýan üstünlikleriň halkara jemgyýetçiliginde ykraredilmegi hökmünde kabuledip bolar» diýip, uly buýsanç bilen belleýär.

        Türkmenistanyň Bilim ministriniň 2026-njy martyndaky «Halkara olimpiadalaryna mekdep okuwçylaryny taýýarlamak hakynda» 100 belgili buýrugyna laýyklykda, 2025-2026-njy okuw ýylynda fizika, informatika, himiýa, biologiýa, geografiýa we astronomiýa okuw derslerinden geçirilýän halkara olimpiadalaryna gatnaşmak üçin ýurdumyzyň umumybilim berýän orta mekdeplerinden saýlanan zehinli okuwçylar bilen okuwçylaryň ýazky dynç alyş günlerinde – 24-28-nji mart aralygynda Aşgabat şäherindäki Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky ýöriteleşdirilen mekdep-internatynyň binýadynda taýýarlyk okuwlary geçirildi. Bu taýýarlyk okuwlarynyň maksady, 2025-2026-njy okuw ýylynda dünýäniň dürli ýurtlarynda geçiriljek halkara olimpiadalaryna türkmenistanly mekdep okuwçylaryny ýokary derejede taýýarlamakdan we bu olimpiadalarda ýurdumyzyň zehinli mekdep okuwçylaryndan düzülen milli toparlarynyň üstünlikli çykyş etmeklerini gazanmakdan ybaratdyr.

        Halkara olimpiadalaryna milli toparlaryň düzümine saýlanan zehinli mekdep okuwçylar bilen guralan taýýarlyk okuwlarynyň tertibine laýyklykda, sapaklary Türkmenistanyň Milli bilim institutynyň ylmy işgärleri, Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň, Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň, Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara nebit we gaz uniwersitetiniň, Halklara ynsanperwer we ösüş uniwersitetiniň, Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk institutynyň, Türkmen döwlet binagärlik-gurluşyk institutynyň, Türkmenistanyň Telekommunikasiýalar we informatika institutynyň, Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky ýöriteleşdirilen mekdep-internatynyň baý mugallymçylyk tejribesi bolan mugallymlary okatdylar. Taýýarlyk okuwlaryna ýurdumyzyň mekdep okuwçylarynyň – halkara olimpiadalaryna gatnaşmak üçin milli toparlaryň düzümine Aşgabat we Arkadag şäherlerinden, Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap, Mary welaýatlaryndan saýlanan 8-12-nji synplaryň zehinli okuwçylarynyň 63-si gatnaşdylar.     

        Biologiýa dersi boýunça halkara olimpiadalaryna taýýarlyk okuwlaryna gatnaşan mekdep okuwçylaryna biologiýa ylymlarynyň molekulýar biologiýa, sitologiýa we biohimiýa, mikrobiologiýa, genetika we seleksiýa, ösümlikleriň, haýwanlaryň we adamyň fiziologiýasy ýaly pudaklaryna degişli temalardan gyzykly sapaklar berildi. Okuwçylar şol temalara degişli hem-de halkara olimpiadalarynda hödürlenýän meselelerdir ýumuşlar bilen ýakyndan tanyşdyryldy. Olara olimpiada meseleleriniň çözüliş usullary, sowallara jogap bermegiň düzgünleri öwredildi. Her bir tema okadylandan we özleşdirilenden soňra bolsa, mekdep okuwçylardan ýazuw-barlag işleri alyndy.    

               Himiýa dersi boýunça halkara olimpiadalaryna taýýarlyk okuwlaryna gatnaşan zehinli mekdep okuwçylary 2026-njy ýyl üçin IChO (International Chemistry Olympiad) taýýarlyk meselelerini özleşdirdiler.

        Ýeri gelende bellesek, Halkara himiýa olimpiadasy (IChO) – mekdep okuwçylary üçin himiýa dersinden her ýylda halkara derejesinde geçirilýän bäsleşikdir. Bu olimpiadanyň esasy wezipesi bütin dünýäde mekdep okuwçylarynyň himiýa ylymlaryny öwrenmäge bolan gyzyklanmasyny ösdürmekden ybaratdyr. Oňa gatnaşyjy ýurtlaryň her birinden dört okuwçydan we iki sany hem halypadan ybarat bolan topar wekilçilik edýär. Ilkinji Halkara himiýa olimpiadasy 1968-nji ýylyň iýun aýynyň 18-21-i aralygynda Praga şäherinde geçirilipdi. Nobatdaky 58-nji Halkara himiýa olimpiadasyny 2026-njy ýylda Özbegistan Respublikasynda geçirmeklik meýilleşdirildi.

        Häzirki döwürde Halkara himiýa olimpiadasyna dünýä döwletleriniň 70-e golaýyndan zehinli mekdep okuwçylary gatnaşýarlar. Türkmenistanyň döwlet Garaşsyzlygyna eýe bolanyndan soňra, ýurdumyzyň zehinli mekdep okuwçylarynyň bu abraýly halkara olimpiadasyna yzygiderli gatnaşyp, baýrakly orunlara mynasyp bolýandyklaryny bellemek gerek.

        Şeýle hem, himiýadan halkara olimpiadalaryna taýýarlyk okuwlarynda mekdep okuwçylaryna himiki reaksiýalaryň mukdar hasaplamalary, erginler, gazlar, atom we ýadro himiýasy, himiki deňagramlylyk boýunça möhüm temalar hem öwredildi. Taýýarlyk sapaklarynyň tertibinde meýilleşdirilen her bir tema öwrenilenden soňra, okuwçylardan synaglar kabul edildi hem-de olaryň geçilen temalary özleşdiriş ýagdaýy kesgitlendi we bilim derejesi bahalandyryldy.  

Geografiýa dersinden halkara olimpiadalaryna taýýarlyk okuwlaryna gatnaşan zehinli mekdep okuwçylaryna fiziki we ykdysady geografiýa, umumy ýer öwreniş boýunça temalar öwredildi. Mekdep okuwçylary geografik obýektleri öwrenmegiň we olary kartadan hasaplamagyň usullaryny özleşdirdiler. Meşhur geograf-syýahatçylaryň eden beýik açyşlarynyň, ýerine ýetiren işleriniň many-mazmunyny öwrendiler. Şeýle hem, okuwçylar geografiýa dersi boýunça geçirilýän halkara olimpiadalaryna hödürlenýän meseleler, amaly ýumuşlar bilen ýakyndan tanyşdyryldy hem-de olary çözmegiň usullary öwredildi.

2025-2026-njy okuw ýylynda fizika, informatika, himiýa, biologiýa, geografiýa we astronomiýa okuw derslerinden geçirilýän halkara olimpiadalaryna gatnaşmak üçin ýurdumyzyň umumybilim berýän orta mekdeplerinden saýlanan we okuwçylaryň ýazky dynç alyş günlerinde taýýarlyk okuwlaryny geçen zehinli okuwçylar bilen ak mermerli gözel paýtagtymyz Aşgabatdaky muzeýlere, taryhy we medeni ýadygärliklere gezelençler hem guraldy.

        Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýiniň ekspozisiýalaryny synlamak mekdep okuwçylarynda uly we ýakymly täsirleri galdyrdy. Okuwçylar Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe türkmen halkynyň müňýyllyklara uzaýan taryhyny öwrenmek, milli mirasymyzy gorap saklamak we geljekki nesillere ýetirmek boýunça muzeý işgärleriniň alyp barýan möhüm işleri we şol işleriň ähmiýeti bilen ýakyndan tanyşdylar. 

Döwlet muzeýiniň tebigat we ülkäni öwreniş bölümindäki Türkmenistanyň çäginden tapylan taryhy galyndylar – mezozoý we kaýnozoý eýýamlarynda ýaşap geçen gazylyp alynýan deňiz jandary ammonitleri, belemnitleri, dersi iňňelileri, mollýuskalary, şeýle hem Tetis derýasy döwrüniň akulasynyň dişini, äpet dinozawrlaryň daşlaryň ýüzünde saklanyp galan täsin yzlaryny, ülkämiziň çäginde mesgen tutan guşlaryň we beýleki haýwanlaryň gäplerini, ösümlikleriň gerbariýlerini, Halkara meteoriti guramasy tarapyndan ýazga alnan 5-nji Türkmen meteoridini – 1998-nji ýylyń iýun aýynyń 20-sinde 17 sagat 30 minutda Köneürgenç şäheriniń golaýyndaky «Derýalyk» daýhan birleşiginiń gowaça meýdanynyň çägine asman giňişliginden gaçan «Köneürgenç» meteoritini ýakyndan synlan okuwçylarda eziz Watanymyzyň täsin tebigatyna, onuň ajaýyp gözelliklerine bolan buýsanjy artdy. Ýaş nesilde olary ylmy taýdan öwrenmäge bolan gyzyklanma we höwes ýokarlandyr.   

Ýeri gelende bellesek, meteoritiň Ýeriń üstüne gaçan iń uly böleginiň massasy 820 kg-a golaý bolup, onuń ululygy 72 x 80 x 48 sm-e barabardyr, dykyzlygy 3,2 g/sm (3). Ol daş meteoritleriň arasynda dünýäde massasy 1500 kg-a ýetýän Girin meteoridi (Hytaý) we massasy 1000 kg-a ýetýán Norton-Kaunti meteoridi (Amerika) meteoritlerden soń 3-nji orny eýeläp, minerallarynyň mukdary we dúzúmi boýunça birinji orunda durýar. Çúnki  onuň düzüminde 23 sany himiki elementiň we 45 sany mineralyň bardygy ýüze çykaryldy (beyleki meteoritlerde 17-18 himiki element we şonça-da mineral bar). Ol XX asyrda asmandan gaçan ápet daş meteoritleriň hataryna resmi taýdan goşulan täsin jisimdir. Bu maglumatlar mekdep okuwçylarynda uly gyzyklanma döretdi.

Ösüp gelýän ýaş nesli watansöýüjilik ruhunda terbiýelemek we Türkmenistanyň milli gahrymanlarynyň hatyrasyna türkmen halkynyň Milli Lideri Gahryman Arkadagymyzyň tagallasy bilen 2014-nji ýylyň 6-njy oktýabrynda Aşgabadyň ajaýyp ýerinde dikeldilen «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumynda gezelençde bolan zehinli mekdep okuwçylarynda ýatdan çykmajak ýakymly täsirleri döretdi.

Okuwçylar «Halk hakydasy» ýadygärlikler toplumyndaky «Watan mukaddesligi» muzeýine hem baryp gördiler. Bu ajaýyp muzeýiň ekspozisiýasy 1981-nji ýylyň Gökdepe söweşi, 1941-1945-nji ýyllaryň Beýik Watançylyk urşy döwri barada täsirli gürrüňleri berýär. Ol ýerde görkezilýän sowuk we ot açýan ýaraglaryň, egin-eşikleriň toplumyny, harby esbaplary, arhiw resminamalary we söweş diagrammalary ýakyndan synlan mekdep okuwçylarynyň halkymyzyň gahrymançylykly taryhy, türkmen ýigitleriniň edermenligi, çuňňur watansöýüjiligi baradaky bilimleri baýlaşdy we çuňlaşdy.

2025-2026-njy okuw ýylynda fizika, informatika, himiýa, biologiýa, geografiýa we astronomiýa okuw derslerinden geçirilýän halkara olimpiadalaryna gatnaşmak üçin ýurdumyzyň umumybilim berýän orta mekdeplerinden saýlanan zehinli okuwçylar bilen okuwçylaryň ýazky dynç alyş günlerinde geçirilen taýýarlyk okuwlary olara gatnaşan bagtyýar ýaşlarda täze ýeňişleri gazanmaga ruhlandyrdy. Zehinli mekdep okuwçylary we olaryň halypalary Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe okamaga, zähmet çekmäge, halkara derejesinde geçirilýän bäsleşiklerde öz zehiniňi we ukyp-başarnyklaryňy görkezmäge döredip berýän ajaýyp mümkinçilikleri üçin hormatly Prezidentimize hem-de türkmen halkynyň Milli Lideri Gahryman Arkadagymyza çyn ýürekden çykýan sagbolsunlaryny aýtdylar.  

Sapargeldi Durdyýew,

Türkmenistanyň Milli bilim institutynyň

Bilim işgärleriniň hünärini kämilleşdiriş

bölüminiň müdiri, biologiýa

ylymlarynyň doktory, dosent