San­ly dün­ýä: eme­li aň we mag­lu­mat howp­suz­ly­gy

Hor­mat­ly Prezidentimiziň 6-njy no­ýabr­da Ga­za­gys­tan Res­pub­li­ka­sy­na iş sa­pa­ry­nyň ikin­ji gü­nün­de eme­li aň ul­ga­myn­da howp­suz­lyk bo­ýun­ça Aka­ba pro­se­si­niň Mer­ke­zi Azi­ýa döw­let Baş­tu­tan­la­ry de­re­je­sin­dä­ki du­şu­şy­gy­na gat­naş­ma­gy Türk­me­nis­ta­nyň se­bit­de we dün­ýä­de berk howp­suz­ly­gy, dur­nuk­ly­ly­gy üp­jün et­mek bo­ýun­ça hyz­mat­daş­ly­ga üýt­gew­siz yg­rar­ly­dy­gy­ny hem-de Aka­ba pro­se­si­niň mak­sat­la­ry­dyr we­zi­pe­le­ri­ni dur­mu­şa ge­çir­mä­ge ne­ti­je­li go­şan­dy­ny goş­ma­ga taý­ýar­dy­gy­ny tas­syk­la­dy. Sam­mi­tiň gün ter­ti­bin­de se­re­di­len eme­li aň ul­ga­myn­da howp­suz­ly­gy üp­jün et­mek, ki­ber­howp­la­ra gar­şy dur­mak bi­len bag­la­ny­şyk­ly me­se­le­ler bo­ýun­ça ýur­du­myz­da ylym-bi­lim bin­ýa­dy bar­ha ös­dü­ril­ýär. Ýur­du­my­zyň hü­när bi­li­mi ul­ga­myn­da hem eme­li aň ul­gam­la­ry­ny öw­ren­mek we okat­mak bo­ýun­ça giň ge­rim­li iş­ler al­nyp ba­ryl­ýar.

Döw­let Baş­tu­ta­ny­myz gel­jek­de yk­dy­sa­dy­ýe­tiň äh­li pu­dak­la­ry­na mag­lu­mat teh­no­lo­gi­ýa­la­ry­nyň iş­jeň or­naş­dy­ryl­ma­gy­ny, bar­ha ýo­ka­ry dep­gin­le­re eýe bol­ýan san­ly­laş­dyr­mak işi­ni de­giş­li teh­no­lo­gi­ýa­lar bi­len üp­jün ed­ýän howp­suz IT inf­rast­ruk­tu­ra­sy­nyň dö­re­dil­me­gi­ni stra­te­gik taý­dan ile­ri tu­tul­ýan ugur­la­ryň ha­ta­ryn­da gör­kez­ýär. Teh­no­lo­gik taý­dan ösen döw­let­le­riň tej­ri­be­sin­den gör­nü­şi ýa­ly, hut san­ly­laş­dyr­mak işi ola­ra bat­ly dep­gin­ler bi­len öňe git­mä­ge hem-de dün­ýä­niň öň­de­ba­ry­jy ýurt­la­ry­nyň ha­ta­ry­na go­şul­ma­ga müm­kin­çi­lik ber­ýär. Bäs­deş­li­ge ukyp­ly­lyk, in­no­wa­si­ýa­lar, tä­ze iş orun­la­ry­nyň dö­re­dil­me­gi köp ba­bat­da teh­no­lo­gi­ýa­laş­dyr­mak iş­le­ri­niň dep­gi­ni bi­len kes­git­le­nil­ýär. Gahryman Arkadagymyzyň ba­dal­ga be­ren san­ly teh­no­lo­gi­ýa­la­ry ulan­mak ar­ka­ly tä­ze se­na­gat dü­züm­le­ri­ni ke­ma­la ge­tir­me­giň ha­sa­by­na çalt dep­gin­de döw­re­bap­laş­dyr­mak sy­ýa­sa­ty iş­jeň do­wam et­di­ril­ýär.

San­ly yk­dy­sa­dy­ýe­tiň äh­li ugur­la­ryn­da mag­lu­mat­lar bi­len iş­le­mek we eme­li aň ul­gam­la­ry­ny dur­mu­şa or­naş­dyr­mak mö­hüm ugur­la­ryň bi­ri­dir. San­ly yk­dy­sa­dy­ýe­tiň ze­rur­lyk­la­ry­na la­ýyk gel­ýän, mag­lu­mat­la­ry sel­jer­mek, uly mag­lu­mat­lar bi­len iş­le­mek, eme­li aň ul­gam­la­ry­ny dö­ret­mek, or­naş­dyr­mak uky­by­na eýe ýo­ka­ry de­re­je­li hü­när­men­le­ri taý­ýar­la­mak mak­sa­dy bi­len, Türk­me­nis­ta­nyň Te­le­kom­mu­ni­ka­si­ýa­lar we in­for­ma­ti­ka ins­ti­tu­tyn­da 2025-2026-njy okuw ýy­lyn­da tä­ze «Eme­li aň ul­gam­la­ry we mag­lu­mat­la­ry sel­jer­mek» hü­nä­ri açyl­dy. Onuň okuw me­ýil­na­ma­sy­na in­tel­lek­tu­al ul­gam­lar, mag­lu­mat­la­ry in­tel­lek­tu­al iş­le­me­giň ul­gam­la­ry we teh­no­lo­gi­ýa­la­ry, klas­ter sel­jer­me­giň usul­la­ry, eme­li aň we ma­şyn öw­ren­mek, ul­gam­la­ýyn sel­jer­me­giň esas­la­ry, eks­pe­ri­men­tal mag­lu­mat­la­ry sel­jer­me­giň usul­la­ry, mag­lu­mat-do­lan­dy­ryş ul­gam­la­ry­ny mo­de­lir­le­mek hem-de uly göw­rüm­li ul­gam­lar­da uý­gun­laş­ma we öw­ren­mek ýa­ly ders­ler gi­ri­zil­di. Bu hü­när bo­ýun­ça 2025-2026-njy we 2026-2027-nji okuw ýyl­la­ry­nyň her­sin­de 78 ta­lyp oku­wa ka­bul edil­di.

Hä­zir­ki wagt­da ins­ti­tut­da eme­li aň ul­gam­la­ry bo­ýun­ça yl­my iş­ler al­nyp ba­ryl­ýar. Hu­su­san-da, «Türk­men di­li­niň söz­leý­şi­ni ta­na­ma­gyň komp­ýu­ter mo­de­li we prog­ram­ma üp­jün­çi­li­gi», «Eme­li aň teh­no­lo­gi­ýa­sy­nyň kö­me­gi bi­len iş pro­se­si­niň do­lan­dy­ry­ly­şy» at­ly yl­my iş­ler ylym­la­ryň kan­di­da­ty alym­lyk de­re­je­si­ne da­laş­gär­ler ta­ra­pyn­dan al­nyp ba­ryl­ýar. Ýur­du­myz­da luk­man­çy­ly­gy san­ly­laş­dyr­mak bo­ýun­ça öň­de goý­lan we­zi­pe­ler­den ugur al­nyp, «ŞY­PA» at­ly komp­ýu­ter mak­sat­na­ma­sy hem iş­le­nip taý­ýar­lanyldy. Ol döş ka­pa­sa­sy­nyň rent­gen su­rat­la­ry­ny sel­jer­ýär we luk­ma­na öý­ken­dä­ki hem-de ýü­rek­dä­ki üýt­geş­me­le­ri tap­ma­ga kö­mek ed­ýär.

Ýur­du­myz­da ge­çi­ril­ýän yl­my-amaly mas­la­hat­lar­da we tas­la­ma iş­le­ri­niň bäs­le­şik­le­rin­de ins­ti­tu­tyň mu­gal­lym­la­ry we ta­lyp ýaş­la­ry eme­li aň ul­gam­la­ry bo­ýun­ça üs­tün­lik­li çy­kyş edip, baý­rak­ly orun­la­ra my­na­syp bol­ýar­lar. Ins­ti­tut­da ýur­du­my­zyň ýo­ka­ry okuw mek­dep­le­ri­niň ta­lyp­la­ry­nyň ara­syn­da «AI Pro­duct Hackat­hon», «AI So­lu­tions» ýa­ly eme­li aň ug­ry bo­ýun­ça ha­ka­ton bäs­le­şik­le­ri ge­çi­ril­ýär. Ins­ti­tu­tyň ta­lyp­la­ry­nyň ara­syn­da «Mag­lu­mat howp­suz­ly­gy», «Ki­ber­ne­ti­ka», «Prog­ram­mir­le­me» hem-de CTF gör­nü­şin­dä­ki «Ki­ber­tür­gen­le­şik» bäs­le­şik­le­rin­de bu ugur­lar­da ýaş ze­hin­ler ýü­ze çy­ka­ryl­ýar we hö­wes­len­di­ril­ýär.

Türk­me­nis­tan­da wir­tu­al ak­tiw­le­ri düz­gün­leş­dir­mek we maý­ning teh­no­lo­gi­ýa­sy­ny or­naş­dyr­mak ba­ra­da­ky baş­lan­gyç­la­ry dur­mu­şa ge­çir­me­giň çäk­le­rin­de «Eme­li aňyň esas­la­ry» hem-de «Blok­çeýn teh­no­lo­gi­ýa­la­ry» ugur­la­ry bo­ýun­ça je­mi 72 sa­gat­lyk okuw me­ýil­na­ma­sy iş­le­nip taý­ýar­la­nylyp, Türk­me­nis­ta­nyň Bi­lim mi­nistr­li­gi ta­ra­pyn­dan tas­syk­la­nyl­dy. Diň­leý­ji­ler bu ugur­lar bo­ýun­ça ins­ti­tu­tyň hü­när de­re­je­si­ni ýo­kar­lan­dy­ryş fa­kul­te­tin­de oka­ýar­lar.

Hä­zir­ki dö­wür­de mag­lu­mat howp­suz­ly­gy­ny üp­jün et­mek hem san­ly ösüş­le­riň mö­hüm şer­ti hök­mün­de öňe çyk­ýar. Mag­lu­mat howp­suz­ly­gy mag­lu­mat­la­ry ulan­mak, sak­la­mak, ge­çir­mek üçin ni­ýet­le­nen ul­gam­la­ryň, teh­no­lo­gi­ýa­la­ryň we amallaryň top­lu­my­dyr. Onuň esa­sy mak­sa­dy mag­lu­mat­la­ry go­ra­mak­dan, ola­ryň ýit­me­gi­ne ýa-da bi­rug­sat üýt­ge­dil­me­gi­ne se­bäp bo­lup bil­jek dür­li ýag­daý­la­ryň hem päs­gel­çi­lik­le­riň öňü­ni al­mak­dan yba­rat­dyr. «Akyl­ly» en­jam­la­ryň yzy­gi­der­li or­naş­dy­ryl­ma­gy bi­len bir­lik­de, ki­ber­howp­lar­dan go­ran­mak me­se­le­si hem ör­bo­ýu­na gal­ýar. Ýur­du­myz­da milli mag­lu­mat-kom­mu­ni­ka­si­ýa ul­gam­la­ry­nyň işi­ni, in­ter­net to­ru­nyň ösü­şi­ni we in­ter­net hyz­mat­la­ry­ny et­me­gi düz­gün­leş­dir­me­giň hu­kuk esas­la­ry düýp­li kä­mil­leş­di­ril­ýär. Döw­let de­re­je­sin­de mag­lu­mat gi­ňiş­li­gi­ni ki­ber­howp­lar­dan go­ra­ma­gyň esas­la­ry­ny iş­läp düz­mek, mad­dy-en­jam­la­ýyn üp­jün­çi­li­gi­ni kä­mil­leş­dir­mek, de­giş­li ug­ra teh­ni­ki se­riş­de­le­riň döw­re­bap gör­nüş­le­ri­ni or­naş­dyr­mak ug­run­da ta­gal­la edil­ýär.

Ki­ber­howp­suz­lyk ug­ry bo­ýun­ça hü­när­men­le­ri taý­ýar­la­mak bo­ýun­ça ge­çi­ril­ýän iş­le­riň çäk­le­rin­de Türk­me­nis­ta­nyň Te­le­kom­mu­ni­ka­si­ýa­lar we in­for­ma­ti­ka ins­ti­tu­tyn­da «Mag­lu­mat howp­suz­ly­gy», «Te­le­kom­mu­ni­ka­si­ýa ul­gam­la­ry­nyň mag­lu­mat howp­suz­ly­gy» hem-de «Aw­to­mat­laş­dy­ry­lan ul­gam­la­ryň mag­lu­mat howp­suz­ly­gy» hü­när­le­ri bo­ýun­ça hü­när­men­ler taý­ýar­la­nyl­ýar.

Hä­zir­ki wagt­da «Mag­lu­mat howp­suz­ly­gy», «Te­le­kom­mu­ni­ka­si­ýa ul­gam­la­ry­nyň mag­lu­mat howp­suz­ly­gy» hü­när­le­ri bo­ýun­ça uçu­rym­lar de­giş­li ugur­lar­da zäh­met çek­ýär­ler. «Aw­to­mat­laş­dy­ry­lan ul­gam­la­ryň mag­lu­mat howp­suz­ly­gy» hü­nä­ri tä­ze hü­när bo­lup, 2026-2027-nji okuw ýy­lyn­da açyl­dy. Bu hü­när bo­ýun­ça 78 ta­lyp oku­wa ka­bul edil­di. Tä­ze hü­när bo­ýun­ça ta­lyp­la­ra na­za­ry bi­lim­le­ri ber­mek bi­len bir­lik­de, hä­zir­ki za­man ki­ber­howp­suz­lyk ul­gam­la­ry­ny, açyk we giz­lin krip­tog­ra­fi­ýa pro­to­kol­la­ry­ny, mag­lu­mat ul­gam­la­ry­ny au­dit­le­me­gi, şeý­le hem aw­to­mat­laş­dy­ry­lan ul­gam­lar­da howp­suz­lyk sy­ýa­sa­ty­ny iş­läp düz­me­gi öw­ret­mek me­ýil­leş­di­ril­ýär. Bu hü­nä­riň açyl­ma­gy döw­let eda­ra­la­ry­nyň hem-de hu­su­sy dü­züm­le­riň ýo­ka­ry hü­när­li mag­lu­mat howp­suz­ly­gy hü­när­men­le­ri bi­len üp­jün­çi­li­gi­ni ýo­kar­lan­dyr­ma­ga hem-de ki­ber­howp­suz­lyk ul­ga­myn­da milli in­tel­lek­tu­al müm­kin­çi­lik­le­ri ös­dür­mä­ge ýar­dam be­rer.

Bu­lar­dan baş­ga-da, ýo­ka­ry okuw mek­de­bi­mi­ziň Mag­lu­mat howp­suz­ly­gy bo­ýun­ça mer­ke­zin­de mu­gal­lym­la­ryň hü­när­le­ri kä­mil­leş­di­ril­ýär, ta­lyp­la­ryň ukyp-ba­şar­nyk­la­ry ýo­kar­lan­dy­ryl­ýar. Bu ýer­de ýur­du­my­zyň ýo­ka­ry okuw mek­dep­le­ri­niň we­kil­le­ri­niň gat­naş­ma­gyn­da ki­ber­howp­suz­lyk, mag­lu­mat we ara­gat­na­şyk teh­no­lo­gi­ýa­la­ry­nyň howp­suz­ly­gy bo­ýun­ça okuw­lar ge­çi­ril­ýär. Ýo­ka­ry okuw mek­de­bi­miz­de yl­my-göz­leg iş­le­ri­niň ýo­ka­ry hil­li al­nyp ba­ryl­ma­gy­ny üp­jün et­mek mak­sa­dy bi­len, hä­zir­ki za­man okuw-usu­ly­ýet we te­ma­ti­ki ede­bi­ýat­la­ryň ki­tap­ha­na­sy dö­re­dil­di. Umu­man, san­ly­laş­dyr­ma­gyň mö­hüm ugur­la­ry ha­sap­lan­ýan eme­li aň we mag­lu­mat howp­suz­ly­gy bo­ýun­ça okuw­lar, yl­my-bar­lag iş­le­ri «Türk­me­nis­tan­da san­ly yk­dy­sa­dy­ýe­ti ös­dür­me­giň 2026 — 2028-nji ýyl­lar üçin Kon­sep­si­ýa­syn­da», «Türk­me­nis­tan­da san­ly yk­dy­sa­dy­ýe­ti ös­dür­me­giň 2026 — 2028-nji ýyl­lar üçin Döw­let mak­sat­na­ma­syn­da» hem-de ony amala aşyr­mak bo­ýun­ça ýe­ri­ne ýe­ti­ril­me­li çä­re­le­riň me­ýil­na­ma­syn­da kes­git­le­nen we­zi­pe­le­re la­ýyk­lyk­da al­nyp ba­ryl­ýar.

Ber­ka­rar döw­le­tiň tä­ze eý­ýa­my­nyň Gal­ky­ny­şy döw­rün­de milli yk­dy­sa­dy­ýe­ti di­wer­si­fi­ka­si­ýa ýo­ly bi­len ös­dür­mek, ada­myň aň-bi­lim ma­ýa­sy­na, işe­wür­li­ge we mag­lu­mat-ara­gat­na­şyk teh­no­lo­gi­ýa­la­ry­nyň soň­ky ga­za­nan­la­ry­na esas­lan­ýan ösen yk­dy­sa­dy­ýe­ti ke­ma­la ge­tir­mek, in­no­wa­si­on, ýo­ka­ry teh­no­lo­gi­ýa­ly, bäs­deş­li­ge ukyp­ly san­ly yk­dy­sa­dy­ýe­ti ös­dür­mek bo­ýun­ça al­nyp ba­ryl­ýan iş­le­riň ba­şyn­da du­ran hor­mat­ly Prezidentimiziň, Gahryman Arkadagymyzyň jan­la­ry­nyň sag, ömür­le­ri­niň uzak, tutumly iş­le­ri­niň he­mi­şe ro­waç bol­ma­gy­ny ar­zuw ed­ýä­ris.

Nur­ne­pes KU­LI­ÝEW,

Türk­me­nis­ta­nyň Te­le­kom­mu­ni­ka­si­ýa­lar we in­for­ma­ti­ka ins­ti­tu­ty­nyň rek­to­ry

Çeşmesi:Türkmenmetbugat